Wie zo gelooft, kan niet oppervlakkig zijn Dinsdagprofiel Koos van den Berg

Zijns ondanks kwam oud-Kamerlid voor de SGP Koos van den Berg..

Sara Berkeljon en Douwe Douwes

Toen Koos van den Berg hoorde dat Henk Kamp had gebeld, had hij al een vermoeden waarvoor de minister van Defensie hem zocht. Want hoewel hij al vijf jaar weg is uit de Tweede Kamer, volgt hij het nieuws op de voet. ’s Ochtends dagblad Trouw en ’s middags het Reformatorisch Dagblad. ‘Hij moet alles lezen wat gedrukt staat’, zegt echtgenote Janneke. ‘Het is een soort ziekte. Hij legt dossiers aan, knipt van alles uit de krant. Lezen is zijn enige hobby.’

Kamp wilde weten of Van den Berg voorzitter wilde worden van de commissie die onderzoek moest doen naar berichtgeving in de Volkskrant over misdragingen door Nederlandse militairen in Irak. ‘Ik zocht iemand die politiek niet met mij verbonden was, bekend stond als gedegen en kan presteren op hoog niveau’, zegt Kamp.

Het gebeurt niet vaak dat een SGP’er voor een dergelijke commissie wordt gevraagd. In de regel verdelen de grote partijen zulke voorzitterschappen onderling. Maar in dit geval vielen de regeringspartijen af, net als de linkse oppositiepartijen. VVD en CDA konden immers belang hebben bij een gunstige uitkomst voor Defensie, en voor de PvdA, SP, GroenLinks en D66 gold het omgekeerde.

Bleven over: ChristenUnie en SGP. De keuze viel op de Staatkundig Gereformeerde Partij, wellicht omdat de ChristenUnie in beeld was als mogelijke coalitiepartner.

Het verzoek van Kamp kwam in Nunspeet enigszins uit de lucht vallen. Sinds zijn vertrek uit Den Haag had Van den Berg zich er niet vaak meer laten zien. Hij had het druk genoeg met het kerkelijke werk in de Gereformeerde Gemeente in Nunspeet, de Bond tegen het Vloeken, en zijn bemoeienissen met de binnenvaart.

Het besluit om ja te zeggen werd dan ook niet licht genomen – zoals Koos van den Berg geen enkele beslissing licht neemt. ‘Hij zag vreselijk op tegen het optreden in de openbaarheid. Hij houdt er helemaal niet van om als een bijzonder mens te worden behandeld’, zegt vriend en mede-ouderling Wim Visser. ‘Hij twijfelde vanwege de enorme verantwoordelijkheid die hij als voorzitter van de commissie heeft. In een gebed heeft hij die twijfel bij de Here neergelegd. Toen voelde hij, heel duidelijk, dat dit zijn weg is.’

Koos van den Berg mijdt niet graag wat God op zijn weg plaatst. Dat gold voor het verzoek van Kamp, maar ook al in 1986, toen Van den Berg voor een verkiesbare plaats op de SGP-lijst voor de Kamerverkiezingen werd gepolst.

Janneke van den Berg herinnert zich het gesprek nog goed dat zij en haar man voerden met Bas van der Vlies en diens echtgenote. Van der Vlies zat toen al vijf jaar in de Kamer. ‘Ik ging huilend naar huis. Ik hoorde dat Bas nooit meer thuis kwam eten. Uiteindelijk is het erg meevallen, en dat zie ik als een zegen. De baan is op zijn weg geplaatst, van hogerhand.’ Van den Berg was in gereformeerde kring opgevallen, maar nog geen lid van de SGP. ‘Hij had nul politieke ambitie’, zegt SGP-voorlichter Menno de Bruyne. ‘Hij moest voor de verkiezingen nog rap partijlid worden. Hij deed het vanuit een roeping, uit plichtsbesef.’

Het Kamerlidmaatschap vroeg wel een offer van het gezin. Door de week was Van den Berg zelden meer thuis. Maar de zondagen bleven onaantastbaar, en verliepen volgens vast stramien. Twee keer naar de kerk, tussen de middag warm eten en ’s avonds na de broodmaaltijd luisteren naar de vier musicerende kinderen. Panfluit, orgel en zang. Televisie was en is er nog steeds niet. Wel internet, inclusief Bijbels kuisheidsfilter.

De tijd verdrijven doet Van den Berg met lezen, over de Schotse kerkgeschiedenis, en luisteren naar muziek: cantates van Bach en Buxtehude. Janneke: ‘Aan ordinaire muziek, popmuziek, heeft hij een uitgesproken hekel.’ Zoals hij ook een hekel heeft aan ruw taalgebruik. Hij is vicevoorzitter van de Bond tegen het Vloeken. ‘Ook woorden met ‘rot’ vindt hij vreselijk’, aldus zijn echtgenote.

Van den Berg maakte in de Kamer vooral naam als waterstaatdeskundige. In de jaren tachtig promoveerde hij op de staatsrechtelijke positie van de waterschappen. Maar als lid van een kleine fractie voerde hij ook over Defensie het woord. Hij zat een Kamercommissie voor die zich boog over de herziening van het militaire recht. Van den Berg is ervaringsdeskundige: hij was reserveofficier bij de luchtmacht, en zijn vader kolonel bij de landmacht.

‘Hij is best een beetje trots op zijn militaire achtergrond’, zegt SGP-voorlichter De Bruyne. ‘Koos weet wat drillen, orde en discipline zijn. Te laat komen, dat kon niet. Als hij zelf een keer door overmacht te laat kwam, was hij helemaal onthand.’

Oud-collega’s in de Tweede Kamer omschrijven Koos van den Berg zonder uitzondering als zeer integer, hardwerkend en serieus. Zelfs politieke tegenpolen, zoals oud-Kamerlid voor D66 Jan-Willem van Waning, hebben bewondering voor de SGP’er. Bij de vergaderingen over waterbeheer zaten ze meestal naast elkaar. ‘Op ethische punten waren we het uiteraard niet eens’, zegt Van Waning. ‘Maar vaak was hij zo deskundig, dat er inhoudelijk weinig tegen hem in viel te brengen.’

Koos van den Berg is ‘niet iemand met wie je gaat stappen’, constateert Van Waning. ‘Maar dat hoeft ook niet. Als je gelooft zoals hij, kun je niet oppervlakkig zijn, omdat je je ervan bewust bent dat de Heer steeds over je schouder meekijkt. Zijn handelen is doordesemd van de ernst van het leven. Bas van der Vlies heeft een luchtiger toon dan Koos.’

Van der Vlies wil zijn voormalige fractiegenoot zeker geen heilige noemen. ‘Ook Koos is een mens, en geen mens is volmaakt. In onze traditie is niemand heilig. Maar ik begrijp wel hoe dat beeld is ontstaan. Hij heeft geen dubbele agenda, zal nooit iemand pootje lichten. Koos is onkreukbaar in de omgang.’

Het diepgewortelde plichtsbesef is voor Van den Berg onlosmakelijk met het geloof verbonden. Zijn levensmotto: ‘Doe je plicht, en wacht op God’. De SGP’er kreeg het niet van huis uit mee. Zijn ouders waren geen Biblebelters. ‘Zij waren kerkelijk niet diepgeworteld’, zegt Janneke van den Berg. De twintiger Koos besloot uit eigen beweging om zich aan te sluiten bij de Gereformeerde Gemeenten, een van de meest behoudende christelijke kerken van Nederland, met ongeveer honderdduizend leden.

De Gereformeerde Kerk, de kerk van zijn vader en moeder, raakte in de vroege jaren zestig te ver af van het pad dat de Bijbel voorschreef, vond hij. Het schriftgezag, de overtuiging dat de Bijbel het onversneden woord Gods bevat, kwam steeds meer op losse schroeven te staan. Zijn contacten met vriend Wim Remijn, via wie hij ook zijn echtgenote zou ontmoeten, brachten hem bij zijn nieuwe kerkgenootschap. Een overstap waarmee zijn ouders verre van gelukkig waren. ‘Zij vonden het veel te zwaar’, zegt Janneke. ‘Het leverde geen breuk op, maar wel verwijdering.’

Het dieptepunt van zijn parlementaire carrière kwam in 1992, toen de Kamer debatteerde over de Algemene wet gelijke behandeling. Die wet maakte het orthodox-christelijke scholen onmogelijk om homoseksuele leraren vanwege hun geaardheid af te wijzen. Toenmalig minister Dales zei in de Kamer dat de kleine christelijke partijen zich door hun onverzoenlijke opstelling ‘buiten de discussie’ plaatsten. Van der Vlies herinnert zich: ‘De kern van onze argumentatie werd daarmee om zeep geholpen. Als je diepste motieven als irrelevant voor de politieke discussie worden verklaard, sta je wel even te kijken. Het kwam heel hard aan. Koos had het er nog tijden over.’ Van den Berg, die in het debat namens zijn partij het woord voerde, sprak van een ‘zwarte dag voor de rechtsstaat.’

Rechtlijnigheid is kenmerkend voor Van den Berg, zegt Bas van der Vlies. ‘Maar dat zie ik niet als slechte eigenschap. Er is eerder te weinig van in deze maatschappij.’ De SGP’ers hadden na het debat in 1992 het gevoel dat voor hun denkbeelden steeds minder ruimte was. Maar Van den Berg trok zich daarvan niets aan, bleek toen hij na 11 september 2001 in de Kamer het woord voerde over terrorismebestrijding. ‘We leven in een tijd waarvan de Bijbel spreekt van het einde der tijden’, aldus Van der Berg. ‘Het is een illusie te denken dat vrede en gerechtigheid op aarde door menselijke inspanningen kunnen worden gevestigd. Al hebben wij de dure plicht dat na te streven, vrede en gerechtigheid zullen pas ten volle gestalte krijgen in het komende rijk van Christus.’

In het Kamerwerk was vorm niet erg aan Van den Berg besteed. Dat was lastig voor partijvoorlichter De Bruyne. ‘Ik wilde hem in de markt zetten, maar daar was hij wars van. Als hij een journalist aan hoorde komen, gooide hij meteen de deur dicht. Die mediaschuwheid werd pas doorbroken als een onderwerp hem écht aan het hart ging.’ Van den Berg las alle dossiers die hij voor handen kreeg. Zelfs uit de prullenbakken van collega’s. Van collega-Kamerleden verwachtte hij dezelfde inzet: slecht voorbereid naar een debat, dat kon niet.

Van zijn schuwheid was maandag, toen Van den Berg in een afgeladen perszaal het rapport van zijn commissie presenteerde, niet veel te zien. Een gebruinde, rijzige gestalte bracht met sonore stem verslag uit van het werk van zijn commissie, de handen voor de imposante buik gevouwen.

De vierkoppige commissie sprak in zeven maanden met veertig militairen. Eddy Schuyer, voormalig Eerste Kamerlid voor D66, was een van de commissieleden. ‘Koos is een aimabele man’, zegt hij. ‘We hebben echt als een team geopereerd, en dat kwam zeker ook door zijn optreden. Hij functioneerde als primus inter pares, heeft vanaf de eerste dag alles gedeeld wat er maar te delen valt.’ En hij stelde de militairen op hun gemak. ‘Dat deed hij uitstekend. We hebben niet de indruk gehad dat mensen moeite hadden om hun verhaal te doen.’

Ondanks zijn afkeer voor alles wat met de buitenkant te maken heeft, heeft Van den Berg in de afgelopen maanden het nodige betekend voor de reputatie van zijn partij. Van der Vlies is ermee in zijn nopjes, zeker na jarenlange negatieve publiciteit over het vrouwenstandpunt van de SGP. ‘Wij hebben het een eer gevonden dat Koos deze commissie mocht voorzitten. Zoiets heeft toch aanzien, kan ik wel zeggen. De SGP wordt, ondanks alle kritiek die wij te verduren krijgen, blijkbaar toch serieus genomen.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden