PROFIEL

Wie zit er achter 'revolutionaire' klimaatzaak tegen overheid?

Ze bestaat nog maar acht jaar en moest aanvankelijk opboksen tegen organisaties als Milieudefensie, Greenpeace, Wereldnatuurfonds en Natuur en Milieu die hun reputatie al ver in de vorige eeuw hebben gevestigd. Maar het was Urgenda die woensdag vriend en vijand verraste met een gewonnen rechtszaak tegen de Staat, die wellicht méér effect heeft op het Nederlands klimaatbeleid dan jarenlang bivakkeren op de barricade.

De Hoogovens van staalproducent Tata Steel gezien vanaf de Noordzee. Beeld anp

Urgenda heette in 2007 nog 'de Urgenda' en stond voor een wensenlijstje ('urgente agenda) die vier keurige activisten en sympathisanten achterlieten in een ingezonden artikel in NRC-Handelsblad. Tegenwoordig noemt de beweging zichzelf 'burgerplatform', hoewel twee van de oprichters van destijds, Marjan Minnesma en Jan Rotmans, daarin nog wel de belangrijkste burgers lijken te zijn.

Minnesma is directeur van de beweging. Ze studeerde filosofie, milieurecht en bedrijfskunde en haalde een Master of Business Administration (MBA) in Londen waarna ze kort bij Shell werkte. Jan Rotmans is hoogleraar transitiemanagement en duurzaamheid aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en is ere-voorzitter. De Nationale Postcodeloterij is de belangrijkste financier. Ook energiebedrijven Alliander en Eneco en de ASN-bank betalen mee.

Specialisering
Hun 'urgenda' wijkt weinig af van de doelen die andere milieuclubs proberen te bereiken. Maar gaandeweg hebben de grote Nederlandse natuur- en milieuorganisaties zich min of meer gespecialiseerd, waarbij bijvoorbeeld Natuur en Milieu het hardste strijdt voor elektrische auto's, Milieudefensie het meeste weet van schone lucht en Greenpeace de partij is tegen fossiele energie, en voor het klimaat in het algemeen.

Rechtszaak

Lees hier het artikel van Jeroen Trommelen van de Volkskrant over de rechtszaak van Urgenda tegen de overheid.

Marjan Minnesma, oprichtster en directeur van duurzaamheidsorganisatie Urgenda. Beeld anp

Urgenda ging vooral aan de slag met lokale initiatieven voor zonnepanelen en andere vormen van duurzame energie. Anders dan collega-organisaties, met betalende leden of donateurs, is de stichting vooral een netwerk. Daarin zitten veel prominenten als klimaathoogleraar Pier Vellinga, directeur Matthijs Bierman van Triodos bank, directeur Jeroen de Haas van energiemaatschappij Eneco, duurzaam ondernemer Maurits Groen en VVD-lid, tevens toezichthouder op het nationale Klimaatakkoord, Ed Nijpels.

'Revolutionaire uitspraak'
Joris Wijnhoven, campagneleider klimaat en energie van Greenpeace Nederland, is vol bewondering over de pressiegroep. Die heeft met verstand van zaken de rechter een 'revolutionaire uitspraak' ontlokt, zegt hij. 'Wij procederen zelf natuurlijk ook regelmatig en hebben ook wel overwogen een klimaatzaak aan te spannen. Maar hen is het gelukt.'

Het 'unique sellingpoint' van Urgenda is volgens Wijnhoven dat ze volledig zelfstandig werkt en snel kan opereren. 'Wij zijn lid van een internationale organisatie en hebben te schaften met Greenpeace-organisaties elders ter wereld. Dat heeft voordelen: wij kunnen Shell aanpakken bij olieboringen in Arctisch gebied. Maar de schaduwkant is dat we soms minder wendbaar zijn.'

Historisch vonnis

De uitspraak in de Nederlandse klimaatzaak trok internationaal veel belangstelling. Lees hier meer over het historische vonnis. (+)

Urgenda is minder bekend bij het grote publiek 'maar trekt zich daar niets van aan', zegt hij. 'Daar kunnen wij en andere milieuorganisaties nog iets van leren. Ze was initiatiefnemer van een klimaatmars, maar die was in vaktermen 'unbranded'; hij werd niet gehouden onder iemands naam. Het werkt inderdaad prima om de gebeurtenis voor zichzelf laten spreken. Waarom al die labels van al die organisaties? Rond de klimaatconferentie in Parijs gaan we dat idee zeker overnemen.'

Een rechter die de regering opdraagt beter milieubeleid te maken. Kan dat zomaar?

Komt de uitspraak onverwacht?
Dat kun je wel zeggen, reageert de Tilburgse hoogleraar internationaal milieurecht Jonathan Verschuuren, die enkele uren na de uitspraak nog steeds een beetje beduusd klinkt. 'Het is een uitzonderlijke uitspraak en dat zegt de rechter ook zelf, in zijn vonnis. Het is een zeer vergaande stap om de staat op te dragen nieuw beleid te maken. Persoonlijk wenste ik Urgenda een positieve uitspraak toe maar als jurist had ik dit niet verwacht.'

Ook voor Gerrit van der Veen, hoogleraar Milieurecht aan de Rijksuniversiteit Groningen en werkzaam bij advocatenkantoor AFD in Rotterdam, komt het als een verrassing. 'Ik heb mijn studenten tot dusver uitgelegd dat de kans op een overwinning voor Urgenda niet zo groot zou zijn. Mijn inschatting was dat de rechter weliswaar begrip zou tonen voor de standpunten, maar dat hij in de afweging tussen rechtbank en politiek, dat laatste toch meer gewicht zou geven.'

Gaat het vonnis te ver?
'In elk geval héél ver', vindt Van der Veen. 'Het idee dat een overheid onrechtmatig handelt wanneer ze haar zorgplicht jegens burgers niet nakomt is in het milieurecht vaker vertoond. Er is bijvoorbeeld met succes beroep gedaan op het Europees verdrag voor de rechten van de mens, wat belangrijke jurisprudentie heeft opgeleverd over een Turkse vuilnisbelt en een Spaanse disco waar mensen hoorndol van werden. Maar dit is toch iets anders.'

'Strikt juridisch gaat het me inderdaad te ver', bekent hoogleraar Verschuuren. 'Ik vind óók dat Nederland veel te weinig doet aan klimaatbeleid. Op het gebied van duurzame energie doet alleen Malta het slechter en dat is beschamend. Niettemin vindt ik dat het tempo waarin maatregelen worden genomen, een politieke beslissing zouden moeten zijn.'

Gaat de regering nu dóórprocederen en niks doen?
'De druk op staatsecretaris Mansveld om tegen de uitspraak in beroep te gaan zal enorm zijn', zegt campagneleider Joris Wijnhoven van Greenpeace. 'Maar als ze slim is, gebruikt ze hem om collega's in het kabinet ervan te overtuigen dat we tot dusver een labbekakkerig beleid hebben gevoerd.'

Onder juristen circuleert de wijsheid dat de Haagse rechtbank snel goed is voor een wilde uitspraak, maar dat het Hof die bijna altijd corrigeert, zegt een advocaat onder voorwaarde van anonimiteit. Een hoger beroep kost al snel één jaar of langer. In de tussentijd hoeft de regering zich niets aan te trekken van het vonnis.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden