Wie zijn de peshmerga, 'zij die de dood trotseren'?

Decennia lang streden 'zij die de dood trotseren' tegen Irakese troepen, maar de afgelopen twintig jaar zijn de roemruchte Koerdische peshmerga uit het strijdritme geraakt. Ze vochten in de jaren negentig vooral onderling, hielpen de VS in 2003 bij het omverwerpen van Saddam Hoessein en doen sindsdien veelal dienst als grenswachters. Nu de Islamitische Staat oprukt, moet een nieuwe generatie peshmerga, veelal opgegroeid in de stad, Irakees Koerdistan beschermen. IS wist ze de afgelopen weken te overrompelen.

Strijders van het peshmerga-leger in Bashiqa, in de buurt van Mosul, in Irak. Beeld afp
Strijders van het peshmerga-leger in Bashiqa, in de buurt van Mosul, in Irak.Beeld afp

Het peshmerga-leger, naar schatting nu zo'n 190.000 man (waaronder enkele honderden vrouwen) sterk, werd in de jaren veertig opgericht door de Koerdische nationalist Mustafa Barzani. Hij verenigde verschillende groepen Koerdische strijders die sinds het uiteenvallen van het Ottomaanse rijk vochten voor een onafhankelijk Koerdistan in het noorden van Irak, het zuiden van Turkije en het westen van Iran. Het geharde bergvolk streed lange onafhankelijkheidsoorlogen tegen Irakese troepen in de jaren zestig, zeventig en tachtig.

Een moordcampagne van Saddam Hoessein tegen de Koerden kwam tot een climax met het gifbombardement op de plaats Halabja in 1988. Bommen met mosterdgas en sarin doodden vijfduizend Koerden, waaronder veel vrouwen en kinderen. Hoessein drukte met geweld het peshmerga-verzet de kop in.

Mustafa Barzani, de oprichter van het peshmerga-leger. Beeld AFP
Mustafa Barzani, de oprichter van het peshmerga-leger.Beeld AFP
Een Iraakse Koerd bezoekt de begraafplaats voor slachtoffers van de aanval op Halabja in 1988. Beeld reuters
Een Iraakse Koerd bezoekt de begraafplaats voor slachtoffers van de aanval op Halabja in 1988.Beeld reuters

Vrouwelijke peshmerga
In de jaren negentig namen de peshmerga de wapens tegen elkaar op in een onderlinge strijd tussen de KDP (Koerdische Democratische Partij) en de afsplitsing PUK (Patriottische Unie van Koerdistan). De VS wisten na enkele jaren tot een akkoord te bemiddelen. In die tijd begon de PUK met het trainen van vrouwelijke peshmerga. In 2003 was dat bataljon uitgegroeid tot 500 vrouwen. Vrouwelijke peshmerga strijden ook nu mee tegen IS.

Na de val van Saddam Hoessein in 2003, waar de peshmerga hun steentje aan bijdroegen, werden Koerdische soldaten door de VS opgeleid tot grenswachten en bewakers van oliepijpleidingen. Politieke verschillen tussen KDP en PUK werden niet meer met wapens uitgevochten. In 2005 werd PUK-leider Jalal Talabani gekozen tot Irakees president, KDP-leider Masoud Barzani (zoon van Mustafa) werd datzelfde jaar president van Irakees Koerdistan. De Koerden kregen hun plek in het nieuwe Irak.

Een peshmerga-strijder op de frontlinie in Bashiqa. Beeld afp
Een peshmerga-strijder op de frontlinie in Bashiqa.Beeld afp
Strijders van het peshmerga-leger rusten uit in Bashiqa. Beeld afp
Strijders van het peshmerga-leger rusten uit in Bashiqa.Beeld afp

Kansen
De peshmerga van nu zijn niet meer de strijders die in de jaren zeventig tegen de Irakezen vochten, schreef Midden-Oosten-expert Kenneth Pollack van de Amerikaanse denktank Brookings Institute deze week. De Koerden hebben hun bergdorpen verruild voor betonnen huizen in de grote steden Erbil, Sulaymaniyah, Dohuk en Kirkuk. De huidige jonge rekruten groeiden niet op met een jachtgeweer, maar met computerspelletjes. Het werk van peshmerga bestond de laatste jaren vooral uit het wachten bij grensposten.

Met de opmars in juni van de Islamitische Staat leken er aanvankelijk kansen te liggen voor de Koerden. President Barzani trok zijn peshmerga-kledij weer aan en zette het thema van afscheiding opnieuw op de agenda. IS-strijders verdreven het Irakese leger uit het noorden. De peshmerga bleven achter om onder meer de stad Kirkuk, met bijna een miljoen inwoners, te beschermen. Triomfantelijk feliciteerde Barzani het Koerdische volk met die prestatie.

Overrompeld
Maar de afgelopen weken werden de peshmerga overrompeld door de fanatieke IS-strijders. De stad Sinjar viel, tienduizenden yezidi's sloegen op de vlucht, honderden werden gedood. Ook de Mosuldam werd ingenomen door IS, de dam in de Tigris reguleert de watertoevoer voor een groot deel van Irak. De peshmerga konden de opmars niet stoppen.

Met luchtsteun van de VS in de rug lijkt het tij te keren. De peshmerga heroverden dit weekeinde de steden Makhmur en Khuwayr, op een uur rijden van de Koerdische hoofdstad Erbil. Maandag lieten Amerikaanse bronnen weten dat de CIA de peshmerga van extra wapens gaat voorzien.

Een peshmerga-strijder in Bashiqa. Beeld afp
Een peshmerga-strijder in Bashiqa.Beeld afp
Het peshmerga-leger nadat ze Makhmur binnen vielen. Beeld getty
Het peshmerga-leger nadat ze Makhmur binnen vielen.Beeld getty
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden