Wie zijn de criminelen achter de liquidatiegolf?

Nieuwe generatie criminelen

De hoofdverdachten van de liquidaties in de Amsterdamse Staatsliedenbuurt van 2012 horen vandaag hun straf. Onder hen Adil A. (27). Hij staat mede symbool voor een nieuwe generatie criminelen waarop justitie nauwelijks vat krijgt. Hoe kan dat?

In zijn project Point Blank legt de Canadese fotograaf Peter Andrew (1982) handvuurwapens tot in detail vast. Van links af: Browning, .357, Sig Sauer, Smith & Wesson .38, Desert Eagle, Uzi, Glock 9mm, Smith & Wesson 9mm, Beretta, PPK, Rhino, Colt 1911 en Taurus. Beeld Peter Andrew

Het is 24 januari 2013 als met hoge vaart een auto over een fietspad in Amsterdam-West raast. Politiewagens snellen er met loeiende sirenes achteraan. Voetgangers springen voor de vluchtauto opzij, een moeder met een kinderwagen wordt bijna omvergereden. De wagen botst tegen een lichtmast. De bestuurder rent weg en springt in de nabijgelegen gracht. Als hij aan de overkant de straat opklimt, klinkt een knal: het arrestatieteam heeft Adil A. (27) in zijn bil geschoten.

Vandaag, ruim twee jaar na zijn arrestatie, hoort Adil A. of hij de rest van zijn leven in de gevangenis zal moeten doorbrengen. Hij wordt ervan verdacht samen met anderen schuldig te zijn aan de Staatsliedenbuurtliquidaties - misdrijven die hij een maand voor zijn arrestatie pleegde. Met een kalasjnikov in de hand zou hij verantwoordelijk zijn voor een dubbele moord en een drievoudige poging tot moord.

De wildwestschietpartij van 29 december 2012 staat te boek als de heftigste in de huidige liquidatiegolf. Tevens is het bloedbad - waarbij tientallen kogels in de rondte vlogen - een van de startseinen van de geweldsgolf waarbij alleen al in de regio Amsterdam twintig personen zijn omgekomen. Afgelopen zondag viel de laatste dode, de 26-jarige crimineel Baris Önder. En niet alleen criminelen zijn het slachtoffer: drie liquidaties worden beschouwd als een vergissing, onschuldige burgers die per ongeluk werden doodgeschoten.

Weinig daders zijn gepakt. De strafzaak tegen Adil A. en zijn medeverdachten is de tweede, en vooralsnog laatste. Dat komt deels doordat veronderstelde daders zelf het slachtoffer zijn geworden van liquidatie. Maar vooral doordat deze nieuwe generatie criminelen moeilijk te pakken is. Hoe komt dat? En wie zijn zij?

1. Zwijgen voor gevorderden

Waarom leg je geen verklaring af over wat je wel weet?, vroeg de rechter vorige maand aan Adil A. Hij zegt onschuldig te zijn in de zaak van de Staatsliedenbuurtliquidaties. Tegelijkertijd zegt A. het criminele circuit goed te kennen. Toch deelt hij geen informatie die hem mogelijk vrijpleit. 'Ben je bang?', vroeg de rechter. 'Ja, er worden zelfs vrouwen van het balkon geschoten', antwoordde hij.

Of hij echt bang, is de vraag. Maar het zwijgen van Adil A. is exemplarisch voor de nieuwe generatie criminelen. 'Ze zijn niet bereid mee te werken aan politieverhoren, diagnostische gesprekken of welke psychologische test dan ook', zegt Jeroen van Berkel. Hij heeft een coördinerende rol namens het Amsterdamse Openbaar Ministerie in de liquidatieonderzoeken. 'Niemand praat. Dat komt waarschijnlijk doordat ze het de beste verdedigingsstrategie vinden, maar ook omdat het de groepsnorm is. Ze maken een berekening: een bekentenis kan in mijn voordeel werken voor de strafmaat, maar dan moeten mijn familie en ik wel de rest van ons leven omkijken.'

Voor de acceptatie in de groep kan het beter zijn je verlies te nemen. Justitie ziet dat 'loyale zwijgers' worden beloond. Zo wordt er soms geld gestort op de gevangenisrekening, voor telefoonkaarten en sigaretten, of krijgt de familie buiten de gevangenis hulp.

Het 'zwijgen voor gevorderden' geldt voor zowel de verdachten als voor familie en kennissen. Dat maakt het voor de politie lastig, zo niet onmogelijk, om door te dringen in hun wereld. En tapgesprekken - in veel strafzaken een bron van kennis over het leven van de verdachten en hun omgeving - leveren in de liquidatieonderzoeken nauwelijks iets op. De jongens die door de politie worden gezien als de harde kern - 'een stuk of tachtig subjecten, maar het is een fluïde groep met steeds wisselende contacten' - bespreken hun zaken niet over de telefoon. Zelfs niet in verhullend taalgebruik. Ze praten wandelend. En als ze al telefonisch contact hebben, gebruiken ze versleutelde telefoons die niet te tappen zijn. 'En we treffen jammers aan, apparatuur die het de politie onmogelijk maakt gesprekken af te luisteren', zegt Hanneke Ekelmans, namens de Amsterdamse politie verantwoordelijk voor de opsporing.

Het zijn niet alleen de groep schutters, de wapenleveranciers en de jongens die de vluchtauto's stelen over wie nauwelijks kennis is. Ook de wereld erachter blijft duister: die van de opdrachtgevers. De moorden zijn veelal te koppelen aan cocaïne- en heroïnehandel. 'Dat is een internationale wereld die eveneens ondoorzichtig is', zegt Van Berkel. 'Daar zitten voor ons vaak volstrekt onbekende investeerders achter. En als we denken dat we zo'n drugslijn enigszins in beeld hebben, kunnen we die maar beperkt onderzoeken. Je loopt tegen rechtshulpproblemen aan: heroïne gaat bijvoorbeeld door allerlei landen, ook door oorlogsgebieden.'

Om toch meer inzicht te krijgen, zet de politie extra analisten in. In de hoop de informatiepositie te versterken. 'En beter te snappen wat we zien', zegt Ekelmans. Veel informatie is nog onvoldoende in kaart gebracht. Met behulp van onder meer forensische, strategische en operationele analisten hoopt de politie die achterstand in te halen. Van Berkel: 'Voorbeeld, we ontdekken dat een paar jongens geregeld naar Zuid-Amerika vliegt. Dan moet je achterhalen hoe die tickets worden betaald, met wie ze reizen en wie ze ontmoeten. Vervolgens kunnen we van alles doen om hun ontmoetingsplaatsen minder aantrekkelijk te maken en hen het leven moeilijker te maken.'

Beeld anp

2. Niet slim, wel streetwise

'Als ik een bivakmuts gebruik, dan steek ik hem in de fik', zei Adil A. tijdens zijn zitting. Waarmee hij maar wilde zeggen: de bivakmuts die de politie aantrof met zijn dna erop is niet door hem gebruikt bij de Staatsliedenbuurtliquidaties. Dat zou dom zijn. 'Als ik iets doe, verbrand ik alles.' Hij had hem opgezet - 'gewoon voor de lol' - in één van de woningen waar hij zich vóór zijn arrestatie schuilhield.

Over de achtergrond van Adil A. is weinig bekend, net als van de meeste veronderstelde uitvoerders in de liquidatiegolf. Wel duidelijk is dat de overgrote meerderheid laagopgeleid is. Zelden ziet de politie een 'subject' dat zijn school heeft afgemaakt of legaal werk heeft gedaan. De meesten hangen al vanaf jonge leeftijd op straat. Een laag IQ betekent niet dat de jongens dom te werk gaan. Ze zijn streetwise, goed gebekt en van niemand onder de indruk. Zeker niet van de politie. Bovendien weten ze precies wat ze moeten doen om sporen te vernietigen.

'Bij liquidaties werken ze een checklist af, lijkt het wel', zegt Ekelmans. Zo worden de gestolen auto's na een liquidatie meestal volledig uitgebrand aangetroffen. 'Soms zien we dat ze een beginnersfout maken door de deuren van de vluchtauto dicht te laten. Dan komt er te weinig zuurstof bij en brandt de auto niet goed uit. Maar dat komt niet vaak voor, helaas', zegt Van Berkel. Bij de Staatsliedenbuurtliquidaties staken de daders de Audi niet in brand. 'Mogelijk zijn ze in paniek geraakt, omdat ze door motoragenten werden achtervolgd. Ze hebben de agenten beschoten en vlak daarna de Audi achtergelaten.' Mede dankzij forensische sporen uit die auto konden de verdachten worden opgepakt.

Ook met de wapens wordt omzichtig omgesprongen: ze worden slechts één keer gebruikt. Daarna verdwijnen ze, de meeste worden niet teruggevonden. Van Berkel: 'Automatische wapens zijn nu heel goedkoop. Ze kosten misschien enkele honderden euro's en zijn makkelijk verkrijgbaar. Het verhaal gaat dat allerlei kazernes in Albanië zijn leeggeroofd en dat die wapens onder andere in Nederland op de criminele markt zijn terechtgekomen.'

Eén van de weinige informatiebronnen waaraan de politie tot voor kort wel wat had bij de liquidatieonderzoeken, waren telecomgegevens. Dat was tot afgelopen maart. Toen oordeelde de Haagse rechter dat de bewaarplicht voor telecomproviders in strijd is met het Europees recht. De providers zijn niet meer verplicht gegevens te bewaren over wie wanneer en waar belt, sms't of internet. 'Daardoor zijn we bij de aanpak van liquidaties op achterstand gesteld', aldus Van Berkel. De telecomgegevens lagen bijvoorbeeld aan de basis van de eerste veroordeling in de liquidatiegolf. Eind 2014 kreeg Benaouf A. 10 jaar cel opgelegd. Door telecomgegevens te koppelen aan personen, huurauto's en camerabeelden, kon worden gereconstrueerd waar hij was ten tijde van een liquidatie en met wie hij contact had. Ekelmans: 'Het verbod op de bewaarplicht hakt er bij ons enorm in. Als verdachten niets verklaren, als tappen niets oplevert en afluisteren ook niet omdat ze jammers gebruiken, houd je telecomgegevens over als enige informatiebron.'

Beeld anp

3. Onvoorspelbare criminele carrières

18 jaar was Adil A. toen hij voor het eerst langdurig de cel in ging. In 2008 was hij betrokken bij een mislukte overval op een postagentschap in Hoorn. Hij en zijn mededaders maakten 25 euro buit en sloegen op de vlucht. Vanuit de auto schoten ze op agenten. Enkele uren daarvoor was hij ook betrokken bij een overval op supermarkt Lidl. A. werd veroordeeld tot 6 jaar cel. Maar hij zat ze niet allemaal uit. Toen hij na enkele jaren vrijkwam met een enkelband, knipte hij die door en koos voor een voortvluchtig bestaan. Het paste bij zijn levensstijl. Want: 'Wapens, overvallen, drugs. Dat zijn mijn middelen. Ik ben een crimineel, geen studentje aan de TU Delft.'

Zijn gedrag maakt Adil A. - in de ogen van justitie - exemplarisch voor de nieuwe generatie criminelen. Een baantje bij een normale werkgever zal hij niet snel krijgen. 'Criminaliteit is de snelste weg naar geld en status voor zulke jongeren, zeker binnen de groep. Vandaag overvallen ze de friettent, morgen plegen ze met grof geweld een liquidatie', zegt Van Berkel. Het lastige voor justitie is dat hun criminele carrières moeilijk te voorspellen zijn.

Van de harde kern van tachtig man die justitie in beeld heeft, zal een deel in de overlastsfeer blijven hangen, verwachten zowel Van Berkel als Ekelmans. Maar wie? En wie zal zich laten verleiden tot een liquidatie? Van Berkel: 'De drempel is voor veel van die jongens laag. Ik hoor bedragen tussen de vijf- en tienduizend euro voor een liquidatie, vele malen lager dan een paar jaar geleden.'

Beeld anp

'We zien gewetenloze daders. Ze lijken er niet van wakker te liggen, ook niet als ze per ongeluk een verkeerde doodschieten', voegt Ekelmans daaraan toe. Ze heeft er net als Van Berkel weinig fiducie in dat deze groep z'n leven nog zal beteren.

En dus hebben het Openbaar Ministerie en de politie zich voorgenomen hen 'maximaal het leven zuur te maken'. Interveniëren is de nieuwe aanpak. Door meer informatie te verzamelen, kunnen deze criminelen misschien niet worden gepakt voor een liquidatie, of betrokkenheid daarbij, maar wel voor andere delicten. Van Berkel:'Voor witwassen bijvoorbeeld. Dan moeten we maar accepteren dat daar een lagere straf bij hoort.'

Volgens Adil A. is justitie te somber over types zoals hij. Tijdens de zitting beloofde hij aan de rechter iets van zijn leven te maken als hij zou vrijkomen. 'Ik heb alles wel gezien en meegemaakt: ik heb in de zwaarbeveiligde EBI-gevangenis gezeten, een kogel in mijn kont gehad, ik ben het zat.' Hij volgt een sportopleiding in de gevangenis. Komt hij vrij, dan wil hij daarmee verder. 'Ik wil sportles geven aan kinderen om ze op het rechte pad te houden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.