Nieuws Referendum Zwitserland

Wie wordt meester van de geldpers?

Moeten we banken verbieden geld te scheppen? In Nederland blijft het een theoretische discussie, maar de Zwitsers stemmen er zondag over. Critici van zo'n radicale geldhervorming voorspellen hel en verdoemenis. De voorstanders beloven een paradijs met minder crises.

Still uit La casa del papel (Netflix).

Het nee-kamp: proefkonijnen in een levensgevaarlijk experiment

Als de Zwitsers dit weekeinde per referendum afrekenen met het ­gevestigde financiële bestel, zijn het niet ­alleen de banken die met een kater kampen. Piepend en knarsend zal de succesvolle Alpeneconomie tot stilstand komen. In een scherpe anti-campagne waarschuwde Thomas Jordan van de Zwitserse centrale bank de afgelopen maanden van ‘zand in de machine van ons kredietwezen’. Hij sprak van een onbezonnen plan dat ‘de consumptie, de investeringen en uiteindelijk de welvaart in ons land’ bedreigt.

Oorzaak van alle hel en verdoemenis is de voorgestelde nationalisatie van de geldpers. Nu wordt nog minstens 90 procent van onze euro’s – of Zwitserse frank – door gewone banken geschapen. Dat gebeurt in een handomdraai, bijvoorbeeld als iemand 100 duizend euro leent voor de aankoop van een huis. Met een simpele muisklik staat dat geld op de rekening én is de geldhoeveelheid met een ton toegenomen. Het omgekeerde gebeurt overigens ook. Telkens als de woningbezitter aflost op de hypotheek, wordt er geld vernietigd.

Na de crisis van 2008 is deze voor het grote publiek mysterieuze gang van zaken in de schijnwerpers komen te staan. Is het niet gevaarlijk als banken er commercieel belang bij hebben om een tsunami aan geld te creëren? En creëren ze op die manier geen gevaarlijke finan­ciële zeepbellen – van de aandelenbeurzen tot de huizenmarkt? Het alternatief heet in Zwitserland Vollgeld: alleen de centrale banken mogen nog euro’s, dollars of Zwitserse franken baren. De commerciële banken veranderen dan van geldscheppers in eenvoudige geldmakelaars.

Rampzalig, oordeelt Wim Boonstra. Behalve Rabobank-econoom is hij bijzonder hoogleraar economische en ­monetaire politiek aan de Vrije Univer­siteit en auteur van het volgende maand te verschijnen boek Geld. Wat is het, wat doet het en waar komt het vandaan?. ‘Geldschepping is nu nog een buitengewoon fijnmazig, decentraal mechanisme. Mensen sluiten hypotheken af, bedrijven lenen geld. De geldhoeveelheid deint via die miljoenen transacties mee met de economie. Om zoiets helemaal bij de overheid of een centrale bank te leggen – dat is nogal wat. Het doet denken aan het centraal comité van de Sovjet-Unie dat bepaalt hoeveel oranje Lada’s we de komende vijf jaar nodig hebben.’

Net als de Zwitserse critici wijst hij erop dat de banken de afgelopen jaren, als gevolg van strengere leenvoorwaarden en hogere kapitaaleisen, al stapje voor stapje in de richting van Vollgeld zijn opgeschoven. Dat zij de geldpers ­onbeperkt kunnen aanzwengelen om hun inkomsten op te voeren, is dan ook een fabeltje. Bovendien zal de Zwitserse bevolking volgens Boonstra linksom of rechtsom opdraaien voor de rekening. Nu gebruiken de banken hun geldscheppingswinst – zij kunnen hun kredieten goedkoper financieren – deels om de kosten voor het betalingsverkeer laag te houden. Verdwijnt die inkomstenbron, dan kan de prijs voor een simpel betaalpakket verdubbelen.

Al met al een levensgevaarlijk experiment, oordeelt ook de Neue Zürcher Zeitung. Natuurlijk vinden buitenlanders het hoogst interessant, maar de Zwitsers moeten zich niet tot willoze proefdieren laten bombarderen, schrijft de kwaliteitskrant. ‘Dit initiatief hoort thuis in een college economie, niet in de grondwet.’

De voorstanders: minder crisis en gratis geld

Geen bankenredding op kosten van de belastingbetaler meer, plus een ‘geldscheppingsbonus’ die de komende jaren kan oplopen tot een kleine 300 miljard euro. De beloften van de voorstanders van een radicale geldhervorming lijken te mooi om waar te zijn. Toch zijn het niet de minsten die het plan steunen. ­ Zoals Financial Times-commentator ­Martin Wolf, die zich eerder hardop ­afvroeg hoe het kan dat ‘valse bankbiljetten drukken illegaal is, maar privaat geld creëren niet’.

De grootste winst van het weghalen van de geldpers bij de banken is stabiliteit. Stemt Zwitserland voor Vollgeld, dan mogen banken niet langer een veelvoud uitlenen van wat ze in kas hebben. Ook worden bankruns zeldzaam. Geen klant hoeft immers meer te vrezen dat het geld op zijn betaalrekening plotseling foetsie is. Dat maakt het deposito­garantiestelsel, dat in Nederland bij een bankroet tegoeden tot 100 duizend euro garandeert, overbodig.

‘Het probleem met private banken is dat zij procyclisch geld scheppen’, legt Klaas van Egmond uit. De Utrechtse hoogleraar is lid van het Sustainable ­Finance Lab en actief voor Ons Geld, dat enkele jaren geleden bijna 114 duizend handtekeningen verzamelde om geldschepping op de politieke agenda te zetten.

‘Op dit moment gaat het goed met de economie. Banken doen er nog een schepje bovenop door meer hypotheken te verstrekken. Straks komt de omslag, en dan staan ze ineens weer vol op de rem.’ De overheid zou volgens hem precies het omgekeerde doen. Als rationele geldschepper kan zij de geldhoeveelheid in toom houden om financiële zeepbellen te voorkomen. ‘En in tijden van crisis, als er te weinig wordt uitgegeven, zou zij juist extra geld in de economie pompen.’

Foto de Volkskrant

De overheid die de macht krijgt over de geldpers: dat klinkt als een nachtmerrie voor rechts. Hoezo kiezen tussen het afschaffen van de dividendbelasting, meer geld voor leraren en het terugdraaien van de verhoging van de AOW-leeftijd? Het kan allemaal!

Toch blijkt Vollgeld historisch gezien geen linkse hobby. Al in de jaren dertig stelden rechtse Chicago-economen voor om van geldcreatie een publieke functie te maken. Zelfs voor de banken heeft dat voordelen. Zij worden verlost uit hun ­semipublieke vagevuur. Omdat de belastingbetaler ze niet langer hoeft te behoeden voor een faillissement – de cruciale financiële infrastructuur is immers in veilige handen – kunnen ze grotere risico’s nemen. Net als normale bedrijven.

Is dat een onbezonnen geldrevolutie? Of ‘gewoon’ een terugkeer naar vroeger, toen gelduitgifte een taak van overheden en centrale banken was? De digitalisering van ons geld heeft dat privilege sluipenderwijs uitgehold. Ten onrechte, meent Van Egmond. ‘Ons huidige financiële stelsel lijkt op een brug die elke tien jaar instort. Niemand zou op het idee ­komen dat af te doen als een natuurverschijnsel. Het is gewoon een fundamentele ontwerpfout.’

Zwitsers stemmen over geldschepping

Moet de Zwitserse centrale bank het monopolie krijgen op de geldcreatie? Alle in het parlement vertegenwoordigde partijen zijn tegen. Toch mag de bevolking er zondag over stemmen, nadat de initiatiefnemers van het referendum de benodigde 100.000 handtekeningen hebben opgehaald. Eerder dit jaar gingen voor- en tegenstanders nog redelijk gelijk op in de peilingen. Inmiddels geeft ruim de helft aan tegen te zullen stemmen, terwijl een derde van de kiezers het plan steunt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.