Opinie

Wie wordt architect van de vernieuwde democratie?

Politieke partijen zoeken de kiezer in verkiezingstijd, maar daarna is het: tot over vier jaar. Dat moet anders, vindt onder meer GeenPeil, dat directe democratie voorstaat.

Een beetje fantasie en je ziet ze al lopen, de levende stemkastjes van GeenPeil. Contactdoos en antenne in hun rug. De nieuwe partij wil het Binnenhof veroveren door alle macht te geven aan de kiezer: die mag per onderwerp meestemmen, en de fractie houdt zich dan aan die uitslag. Denk aan de automatiek van de Febo: je gooit er met een heleboel anderen wat in en als de meerderheid een bamischijf wil, gaat dat luikje gewoon open. Zelf nadenken is er voor de dames en heren van GeenPeil niet bij, ze lopen gewoon achter het volk aan.

'Het einde van de democratische rechtsstaat', vindt Piet Hein Donner, vicevoorzitter van de Raad van State, deze methode. Het druist volgens hem in tegen de Grondwet, waarin staat dat Kamerleden 'zonder last' stemmen, oftewel: ze moeten hun eigen afweging maken.

Toch raakt GeenPeil aan een belangrijk punt, dat ook experts maken. Namelijk dat van de gemiddelde stem in Nederland vrij weinig overblijft nadat er in het bekende hokje een rood kruisje is gezet. Ga maar na: de speelruimte van de nationale politiek wordt beperkt door internationale afspraken, en dat geldt nog extra voor de lidstaten van de Europese Unie. Zeker sinds de eurocrisis zijn de marges waarbinnen regeringen opereren, ook de financiële marges, veel smaller geworden.

Bovendien zijn regeringen in ons land altijd coalities van twee of meer partijen. Dat betekent dat partijen weliswaar van alles kunnen beloven aan de kiezer, maar dat zij na de verkiezingen toch compromissen moeten sluiten. Kort door de bocht: je stemt op Rutte omdat je géén Samsom wilt, maar die krijg je er na de formatie gewoon gratis bij. Tegenwoordig moet zo'n coalitie ook nog leuren om aan een meerderheid te komen in de Eerste Kamer, waardoor de stem van de individuele kiezer nog meer verwatert.

Emeritus hoogleraar intellectuele geschiedenis Frank Ankersmit ziet zelfs 'een weeffout' in ons parlementair systeem. Een Tweede Kamerlid wordt geacht zijn kiezer te vertegenwoordigen, maar is aan de andere kant verantwoordelijk - 'zonder last' - voor goede wetgeving. De twee rollen die een parlementariër tegelijk moet vervullen, staan op gespannen voet met elkaar, zo legde hij uit in Trouw.

Vroeger vormden ideologieën als de sociaal-democratie, de christen-democratie en het liberalisme het bindmiddel tussen kiezers en gekozene. Daardoor wisten kiezers dat hun volksvertegenwoordiger grofweg dezelfde mening had. Die ideologieën zijn op sterven na dood. Daarom zie je nu in de praktijk dat politici voor een van de twee rollen kiezen. Waar populisten als Wilders kiezen voor de rol van 'megafoon', van verlengstuk van het volk, kiezen de gevestigde partijen voor de rol van verantwoordelijk bestuurder, aldus Ankersmit. Twee werelden die steeds verder uit elkaar groeien.

Schaduwkamer

Hoe lossen we dat probleem op? À la GeenPeil? Opiniepeiler Maurice de Hond, die al langer verkondigt dat het politieke stelsel hopeloos verouderd is, is enthousiast. 'Je mag nu eens in de vier jaar stemmen, maar er is in de tussentijd geen enkele noodzaak om draagvlak te organiseren. Zo van, we zien u weer terug bij de volgende verkiezingen...'

Van De Hond hoeven partijen echt niet tot in alle details slaafs achter hun achterban aan te lopen, maar het huidige systeem is het andere uiterste. 'Ik kom weleens bij Kamerfracties, voor een lezing of zo. Als ik ze dan vraag of ze bij dossiers waarover de meningen verdeeld zijn, meewegen wat hun kiezers ervan vinden, kijken ze me glazig aan. Ook als ik ze vertel dat ik daar een instrument voor heb, is er weinig belangstelling.'

De Hond zette in 2010 de virtuele Schaduwkamer op, toen de gedoogconstructie met de PVV van start ging. Burgers konden meestemmen op moties in de Tweede Kamer en hun keuzen vergelijken met de partij waarop ze hadden gestemd. In veel gevallen bleek het oordeel van de volksvertegenwoordigers significant af te wijken van dat van het volk. Vooral regeringsfracties - natuurlijk mede door hun specifieke rol - stemden geregeld anders dan de mensen van wie zij hun mandaat hadden gekregen. De techniek om erachter te komen wat je achterban van bepaalde vraagstukken vindt, is er allang, wil De Hond maar zeggen.

Verdonk

Het is ook weleens eerder geprobeerd. Zo overhandigde de Partij voor de Informatiesamenleving in 2003 een gloedvol manifest aan premier Jan Peter Balkenende, om bestaande partijen te bewegen 'daadwerkelijk interactie aan te gaan met mensen'. Een van de onderdelen: wiki's - internetpagina's - waarop leden konden discussiëren over allerlei thema's. De PvdI was een serieuze club met prominente leden, onder wie Wim Deetman en Tineke Netelenbos, oud-ministers van respectievelijk het CDA en de PvdA. Maar de PvdI deed zelf niet mee aan verkiezingen en stierf uiteindelijk een stille dood.

Later, in 2008, probeerde Trots op Nederland het, de partij van de uit de VVD gebonjourde Rita Verdonk. Ook zij ging met wiki's werken waarop mensen hun meningen kwijt konden, zodat deze vertaald konden worden in partijstandpunten. 'Ik luister naar het volk', zei IJzeren Rita - al behield Verdonk zich, in tegenstelling tot GeenPeil, het recht voor om de mening van de meerderheid te negeren als die niet in haar straatje zou passen. Het experiment hield geen stand. De wiki's gingen redelijk snel weer op slot, mede omdat ze gekaapt werden door tegenstanders.

Zal het GeenPeil wel lukken? Roel in 't Veld is groot voorstander van meer inspraak, maar de oud-hoogleraar bestuurskunde hoopt dat het levendestemkastjesidee mislukt: 'Ik bedoel het niet ridiculiserend, maar dat vind ik een kunstje waarmee de onderhandelingsruimte tussen partijen, bijvoorbeeld om moeilijke beslissingen te nemen, verkleind wordt.' Als het hele parlement dat zou doen, wordt die ruimte zelfs nul, betoogt hij.

Maurice de Hond ziet een grote discrepantie tussen het oordeel van het volk en die van de volksvertegenwoordiging. Beeld anp

Oekraïne

Dan wordt elk vraagstuk vertaald in een beslissend referendum en gaat het er enkel nog om hoe je dat formuleert.

Dat laatste kan vies tegenvallen, aldus In 't Veld, die het Oekraïneverdrag, waarmee Geenpeil naam maakte, als voorbeeld geeft. 'Bent u het eens of oneens met een verdrag dat liefst 500 artikelen telt? Dan moet je niet verbaasd zijn als de bevolking er op puberale wijze allemaal andere zaken bijsleept, zoals de vraag of je voor of tegen de Europese Unie bent.' Daar komt nog een psychologische factor bij, namelijk dat we nu eenmaal beter zijn in nee-zeggen dan in ja-zeggen. In 't Veld (zelf PvdA-lid) vreest dan ook dat het parlement weinig meer voor elkaar krijgt als alle partijen de GeenPeil-stemkastjes overnemen.

Experts

Veel beter is het volgens In 't Veld om burgers eerder bij het beleid te betrekken. 'Dat noemen we interactieve beleidsontwikkeling. Je ziet het bijvoorbeeld al veel bij infrastructurele werken, met inspraakronden en advisering door burgers.' Volgens hem wordt zo de uitkomst inhoudelijk verbeterd, dankzij het benutten van citizen's science, en is er ook een betere representatie van de wensen van de bevolking. Op vergelijkbare wijze kun je burgers en experts bijvoorbeeld ook betrekken bij het opstellen van verdragen, in plaats van deze over te laten aan traditionele diplomaten.

Oeps, moet de burger zich straks overal tegenaan bemoeien? In die participatieve democratie, zoals het met een duur woord heet? 'Men doet vaak besmuikt over participatieve democratie', reageert In 't Veld, 'maar in sommige landen is het al ver ontwikkeld. In Braziliaanse steden werken ze met de inbreng van honderdduizenden inwoners. Dat is helemaal niet zo moeilijk, met de moderne technologie.'

Een probleem voor alle nieuwe initiatieven is dat ze vaak stuklopen op een Haagse muur van onbegrip en traditie.Trots op Nederland behaalde geen enkele zetel, en de gevestigde partijen lieten de voorstellen van de PvdI links liggen. Zelfs D66, toch een partij die ooit werd opgericht om de democratie te vernieuwen, loopt niet meer warm voor wat eens haar kroonjuwelen waren.

Roel in 't Veld (PvdA) in 1993 als staatssecretaris van Onderwijs. Beeld anp

Enthousiasme

De Hond ziet twee redenen waarom de GeenPeilers wel kunnen slagen in Den Haag. Ten eerste kunnen ze een grote aanhang mobiliseren via het platform van GeenStijl, en zo de traditionele media passeren. 'Die fungeerden altijd als poortwachter van het systeem, door zo'n nieuwe club als 'splinterpartij' af te doen. Als je niet op radio of tv kwam, was het voorheen heel moeilijk om zetels te veroveren. Dat is nu anders.'

En dan hebben ze ook nog hun timing mee, in het verbrokkelde politieke landschap. 'Als het bij de verkiezingen kiele-kiele wordt en het daarna lastig is om meerderheden te vormen, kunnen de GeenPeil-stemmers al met een paar zetels grote invloed uitoefenen op het beleid.' De opiniepeiler denkt zelfs dat dit weleens 'historisch' kon worden.

In 't Veld is iets voorzichtiger. Hij ziet beweging, maar vooral op lokaal niveau. Soms, zoals in Haarlemmermeer, is hij persoonlijk betrokken geweest. In Den Haag bespeurt hij weinig enthousiasme, terwijl dat er wel zou moeten zijn. 'Ons nationaal parlement is niet heel volwassen op dit punt. En dat is wel nodig om nieuwe vormen te vinden, als je de democratie wilt redden.'

Lees ook

Directe democratie is een illusie
'Het representatieve stelsel is nooit bedoeld als een surrogaat voor een 'echte', directe democratie.' Een opiniestuk van Jacob van de Beeten.
Levende stemkastjes maken politicus niet overbodig
'GeenPeil opereert met zijn stemkastjes zo democratisch dat compromissen sluiten onmogelijk wordt.' Het commentaarstuk van 7 december.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden