Wie wonen er in de grachtengordel van België?

In Rio beschouwen de Zona Sul, de overwegend blanke bewoners van Leblon, Ipanema en omliggende buurten zich als de culturele fijnproevers. In Frankrijk zijn de bobo's, de bourgeois bohémien, de favoriete tegenstanders van Marine Le Pen van het Front National. Morgen, in de grachtengordelspecial van Vonk ook aandacht voor de buitenlandse equivalenten. Correspondent Leen Vervaeke legt hier alvast uit waar je dat in Vlaanderen moet zoeken.

Schrijver Tom Lanoye.Beeld epa

Het leek een futiliteit, een storm in een glas water, maar het debat rond het Antwerpse De Coninckplein, anderhalf jaar geleden, legde in Vlaanderen een maatschappelijke breuklijn bloot. Pieter of Herman de Coninck, daar ging de discussie om. De eerste is een historische held uit de Vlaams-nationalistische geschiedschrijving, de tweede was een dichter, journalist en kosmopoliet.

Toen een groep kunstenaars voorstelde om het plein, nu gewijd aan Pieter, om te dopen tot Herman de Coninckplein, brak in Vlaanderen een kleine cultuuroorlog uit. Vlaams-nationalistisch voorman Bart De Wever hekelde de anti-Vlaamse ideeën van de 'culturele elite', en die zogenaamde elite, schrijver Tom Lanoye voorop, wentelde zich in minachting voor die 'separatistische subcultuur'.

Jarenlang hadden Lanoye en zijn geestverwanten uit de linkse cultuurwereld zich verzet tegen het racisme van het Vlaams Blok, later verveld tot Vlaams Belang. Ze stapten mee in betogingen, schreven opiniestukken, initieerden het cordon sanitaire waarmee het Vlaams Blok werd geïsoleerd. Maar plots richtten ze hun pijlen op de N-VA. En die tegenstander bleek een stuk weerbarstiger.

Loftsocialist
Een echte 'grachtengordel' is er niet in België - of liever in Vlaanderen, om het bij één Belgische cultuurgemeenschap te houden. Er is de Dansaertstraat in Brussel, ooit een pleisterplek voor Vlaamse kunstenaars, en de Antwerpse wijk Zurenborg, bekend om zijn progressieve bakfietsbewoners. Allebei plekken met een hoog grachtengordelgehalte.

Maar er is in Vlaanderen niet één buurt zo rijk aan cultureel en intellectueel kapitaal dat hij synoniem is komen te staan voor de weldenkende bovenklasse. Niet dat Vlaanderen geen zo'n links-progressieve kaste heeft, of - in de ogen van de tegenstanders - zo'n politiek correcte smaakpolitie. In Vlaanderen worden zij eenvoudigweg als 'culturo's' aangeduid, soms ook als 'loftsocialisten'. Bekende culturo's, en daarmee ook de mikpunten van wie zich als tegenmacht profileert, zijn schrijvers Tom Lanoye en Kristien Hemmerechts, De Morgen-hoofdredacteur Yves Desmet, publicist Geert van Istendael en theaterdirecteur Jan Goossens. Zij hebben de macht van het woord, zij hebben toegang tot de pers en zij zijn niet bang om voor hun mening uit te komen.

In de jaren negentig gebruikten ze hun scherpe pennen vooral tegen het Vlaams Belang, en slaagden ze erin grote delen van de bevolking te mobiliseren. De Hand in handbetogingen tegen xenofobie trokken meer dan 100 duizend demonstranten. De 0110-concerten, in 2006 georganiseerd na een racistische moord in Antwerpen, luidden de neergang in van het Vlaams Belang.

Verzuurde flaminganten
Met de implosie van dat Vlaams Belang en de opkomst van de N-VA, een fatsoenlijk alternatief voor veel 'bange blanke Vlamingen', wendden ook de culturo's hun steven. Ze richtten zich nu op de bekrompen en verzuurde flaminganten, die in hun ogen al even onverdraagzaam waren. Maar Nieuw Rechts liet zich niet zo makkelijk in het verdomhoekje zetten. De Wever en co sloegen terug, en hard.
Daar hebben die culturo's zich misschien aan mispakt, zegt Kevin Absillis, die het zelf liever over 'publieke intellectuelen' heeft. De jonge universitaire docent, misschien wel zelf een culturo, schreef na de clash over het Pieter/Herman de Coninckplein een veelgelezen essay waarin hij de culturele linkerzijde waarschuwde dat zij zichzelf irrelevant maakte als zij zich moreel superieur bleef opstellen.

'Het maatschappelijke debat is complexer geworden', zegt Absillis. 'Het Vlaams Belang is ronduit populistisch, maar met de N-VA is het niet zo zwart-wit. In 2010 en 2011, net na de doorbraak van N-VA, gebruikten de publieke intellectuelen te vaak de karikatuur van de bekrompen, kleinburgerlijke flaminganten. Daarmee hebben ze aan strategische goodwill verloren.'

Meer reliëf
Ondertussen is de ergste polemiek volgens Absillis weer even uit het debat verdwenen. 'De nieuwe generatie, met Geert Buelens (hoogleraar in Utrecht en essayist, red.), Tom Naegels (ombudsman van De Standaard, red.) en David Van Reybrouck (auteur en bezieler van de burgertop G1000, red.) is kritisch tegenover de N-VA, maar ook genuanceerd. Er zit meer reliëf in het debat.'

Dat de Vlaamse culturo, met zijn complexere en mondigere tegenstrever, nu aan invloed heeft ingeboet, daar is Absillis niet van overtuigd. 'Net zoals het debat in de jaren negentig veel minder politiek correct verliep dan nu wordt gedacht, moeten we ook de invloed van de toenmalige publieke intellectuelen niet overdrijven. Ook toen werden ze al weggezet als wereldvreemde, subsidies slurpende kunstenaars. Dat is al decennia zo.'

David van Reybrouck.Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden