Analyse Burgemeesters

Wie wil er nog burgemeester worden?

Beeld ANP

Een nieuwe burgemeester vind je zo maar niet. In Den Bosch en Zaanstad ontstond tumult en in Amsterdam is de sollicitatietermijn verlengd. Hoe komt het dat topkandidaten niet staan te dringen voor zo’n prestigieuze functie?

Te weinig geschikte kandidaten voor de vacature van burgemeester: ook in Zaanstad kunnen ze erover meepraten. Van de zeventien sollicitanten die zich eind 2016 hadden gemeld voor de opvolging van Geke Faber (PvdA), viel nog geen kwart serieus te nemen. ‘De rest solliciteerde bijvoorbeeld omdat ze nu eenmaal van het UWV moesten solliciteren’, herinnert zich Ruud Pauw, fractievoorzitter van de lokale partij ROSA.

Met de rest van de vertrouwenscommissie van Zaanstad bracht hij commissaris van de koning Johan Remkes op de hoogte van de magere tussenstand. ‘Hij was het met ons eens toen wij voorstelden de vacature langer open te stellen. Met zoveel grappenmakers heb je niet genoeg geschikte kandidaten, vond hij.’

Hogerop

Een burgemeestersvacature trekt in de eerste plaats burgemeesters, wethouders en raadsleden aan die een stapje hogerop willen op de bestuurlijke ladder. En zeker in de grotere gemeenten melden zich ook ministers die eens wat verder willen kijken dan het Haagse. Daarnaast zitten tussen de sollicitanten, al sinds jaar en dag: paradijsvogels, gelukszoekers en thuiszitters die hun uitkering zat zijn en de gok wagen.

Het lijkt ook Amsterdam parten te spelen. Weliswaar ontving Remkes 29 sollicitatiebrieven voor de op het oog zo gewilde burgemeesterspost, maar lang niet allemaal waren die even serieus, meldde stadszender AT5. Zo stelde iemand zich beschikbaar vanwege zijn ‘zoveelste werkloosheid’. Aan bestuurlijke ervaring ontbrak het de briefschrijver. En wel bewust – hij had managementfuncties altijd uit principe afgewezen, omdat ‘management en bestuurskunde berusten op een gedateerd mensbeeld’.

Remkes’ woordvoerder kan niet zeggen hoeveel serieuze kandidaten zich voor de post in Amsterdam hebben gemeld. ‘Ik weet alleen dat er niet genoeg geschikte kandidaten waren. En dat het in algemene zin voorkomt, wat u in Zaanstad beschrijft.’ Volgens hem krijgen ook de sollicitanten die reageren omdat ze een sollicitatieplicht hebben bij het UWV netjes een ontvangstbevestiging, evenals de komedianten. En, eenmaal afgewezen, een bericht dat ze niet in aanmerking komen voor het burgemeesterschap.

‘Gesol met de functie’

In Amsterdam heeft de vertrouwenscommissie een ‘bredere selectie’ van meer ‘benoembare kandidaten’ nodig om tot een keus te kunnen komen. Niels Karsten van de Universiteit Tilburg – hij deed meerdere keren onderzoek naar het burgemeestersambt – begrijpt die redenering wel. ‘Het opnieuw openstellen van de vacature is niet goed voor het aanzien van de later te benoemen burgemeester en roept bij sommigen vragen op over de procedure. Aan de andere kant: vier kandidaten die een functie in het openbaar bestuur hebben of hebben gehad, en er daarvan twee moeten voordragen: dat laat weinig keus.’

De felle kritiek van Amsterdamse oud-wethouders als Geert Dales en Frits Huffnagel (‘gesol met het hoogste ambt’) bewijst nog eens: een burgemeester aanstellen gaat niet vanzelf. In Zaanstad viel de keus pas na de tweede ronde op de Brabantse PvdA’er Jan Hamming, die ook in Den Bosch had gesolliciteerd. Dat hij daar de eerste keus was, boven de uiteindelijke burgemeester Jack Mikkers, lekte uit – mogelijk door een rancuneuze oud-wethouder. Tumult was het gevolg.

Visje uitgeworpen

De procedure moet anders, transparanter, roepen critici in zo’n geval. De voormalige Haarlemse burgemeester Bernt Schneiders denkt dan altijd terug aan de tijd dat Haagse fractielobbyisten met een dikke vinger in de pap roerden. Kwam er ergens een interessante post vrij, dan hadden mannen als PvdA’er Dick de Cloe, VVD’er Willibrord van Beek, Jan Hoekema van D66 en Jan Schinkelshoek van het CDA al een visje uitgeworpen bij de commissaris van de – toen nog – koningin.

Schneiders: ‘Ze wisten precies welke gemeente een VVD’er wilde of een PvdA’er. Dan keken ze in hun kaartenbakken, vol burgemeesterskandidaten uit de eigen partij. Soms belde Dick me op: zou je daar en daar niet reageren?’ Dan gaat het er tegenwoordig toch een stuk transparanter aan toe, merkt hij op.

Nu is er niet of nauwelijks sturing vanuit Den Haag. Een commissie uit de gemeenteraad stelt de profielschets voor de nieuwe burgemeester op en beveelt twee kandidaten aan bij de minister van Binnenlandse Zaken, waarna de Kroon er ‘een stempel op zet’. Vrijwel nooit wijkt de minister af van de eerste voorkeur van de raadsleden.

‘Het beeld dat de burgemeesters in Den Haag worden gekozen en meedraaien in een banencarrousel is echt achterhaald’, zegt Karsten. Veel democratischer kan de procedure niet, vindt Pauw. ‘We zaten met acht fractievoorzitters, gekozen volksvertegenwoordigers, in de vertrouwenscommissie. Uiteindelijk kies je met z’n allen de meest geschikte kandidaat.’ Dat de keus in Zaanstad op Hamming viel – wederom een PvdA’er in een van oudsher toch al knalrode gemeente – was volgens Pauw omdat hij aan de profielschets voldeed. ‘En vanwege zijn voorkomen, zijn uitstraling, hoe hij in gesprekken met de vertrouwenscommissie overkwam. Je moet het natuurlijk ook in iemand zien zitten.’

Oefenburgemeesters

De Handreiking burgemeesters van de rijksoverheid helpt gemeenten sinds mei 2016 met het opstellen van bijvoorbeeld de profielschets van de nieuwe burgemeester. En voordat de fractievoorzitters in Zaanstad gesprekken voerden met de kandidaten, gingen ze met oefenburgemeesters aan de gang. Pauw: ‘Er zat een gepensioneerde burgemeester bij. Heel nuttig was dat.’

Natuurlijk kan de procedure voor het vinden van een burgemeester transparanter, zegt onderzoeker Karsten. ‘Je kunt bijvoorbeeld bekendmaken welke mensen hebben gesolliciteerd. Met als gevolg dat er discussie over al die kandidaten komt.’ Nog transparanter is de gekozen burgemeester, al was het experiment weinig succesvol. In drie van de acht gemeenten die het tussen 2002 en 2008 probeerden, lag het opkomstpercentage te laag.

Misschien ligt het aan de zwaarte van het ambt, aan de versnippering van de gemeentelijke politiek of aan het vergrootglas dat meer dan voorheen over de burgemeester ligt, zegt hij. Maar het valt Schneiders op dat burgemeestersvacatures steeds minder in de belangstelling staan. Toen hij in de jaren negentig reageerde op de post in Muiden, hadden 120 anderen een brief geschreven. Om zijn burgemeestersloopbaan in 1995 te kunnen beginnen in Landsmeer, moest hij 85 medekandidaten verslaan.

Binnenskamers

Mislukte pogingen waren er ook. Schneiders durft er nu wel voor uit te komen dat hij drie keer naast een burgemeesterspost greep: in Muiden, de bescheiden Friese gemeente Menaldumadeel (‘Wiegel was daar commissaris van de koningin, hij zei: wat komt u hier in godsnaam doen?’) en een ‘inmiddels opgeheven gemeente in Zeeland’. Het bleef binnenskamers.

Schneiders gelooft niet dat meer openheid bij de zoektocht leidt tot betere kandidaten. ‘Mensen die nu een behoorlijke positie bekleden en dus iets te verliezen hebben, zullen zich minder snel melden. Als je twee keer in de openbaarheid het onderspit delft, dan ben je voor de rest van je carrière die loser die wel even burgemeester dacht te worden.’

Zijn partijgenoot Ruud Vreeman behaalde een honderdprocentscore: in Tilburg en Zaanstad waar hij solliciteerde, werd hij burgemeester. ‘In Tilburg wist iedereen dat Doekle Terpstra en ik de twee kandidaten waren. Zoiets kan gebeuren als je het probeert, maar lef tonen hoort erbij. Daarom snap ik niet waarom kandidaten zich in Amsterdam pas in tweede instantie zouden melden. Als je iets echt wilt, dan ga je er toch voor?’

Commentaar: waarom laten we inwoners niet gewoon hun eigen burgemeester kiezen?

De huidige procedure van het benoemen van burgemeesters levert te weinig serieuze gegadigden op. Lees hier het Commentaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.