WIE WAS STALIN?

BIJ uitgeverij Jan Mets is zojuist een nieuw boek van Marius Broekmeyer verschenen, getiteld Stalin, de Russen en hun oorlog....

Eén punt trof mij vooral. Dat is de vraag of Stalin een aanval op Duitsland in de zin had. Voor de goede orde, het gaat er daarbij niet zozeer om of Moskou in 1941 heeft overwogen Hitler met een preventieve aanval vóór te zijn. Dat maarschalk Zjoekov zoiets aan Stalin heeft voorgesteld staat vast. Fundamenteler is of Stalin de Tweede Wereldoorlog (gelijk Lenin de eerste) zag als historische kans om het sovjet-stelsel over Europa te verbreiden.

Dat laatste ligt wel in de lijn van zijn denken, zoals ook Broekmeyer schrijft. In 1927 stelde Stalin: 'Wij zullen in een oorlog als laatsten optreden om de weegschaal te laten doorslaan' en 'Europa in een oorlog storten, zelf neutraal blijven en vervolgens als de tegenstanders elkaar hebben uitgeput, de ganse macht van het Rode Leger in de strijd werpen'.

Was dit ook in 1939-41 het concept? Kennelijk wel. Het Russische tijdschrift Nieuwe en Nieuwste Geschiedenis heeft een gesprek gepubliceerd van Stalin met leiders van de Komintern op 7 september 1939, éen week na het begin van de Tweede Wereldoorlog. Stalin: 'De oorlog gaat tussen twee groepen kapitalistische landen om de herverdeling van de wereld. Wij zijn er niet tegen dat zij flink aan het vechten gaan en elkaar verzwakken. Het is niet verkeerd als door toedoen van Duitsland de positie van de rijkste kapitalistische landen, in het bijzonder Engeland, zal wankelen. Zonder dat hij het zelf begrijpt of wenst, ondermijnt Hitler het kapitalistische systeem. . .'

Nog duidelijker was Molotov in juli 1940 toen het Sovjet-Duitse pact nog van kracht was (en Nederland al bezet): 'Nu steunen we Duitsland, maar net zoveel om het te weerhouden vredesvoorstellen aan te nemen. . .en de hongerende massa's tegen hun leiders in opstand zullen komen. . .Op dat moment zullen wij hen te hulp komen, met verse krachten, goed voorbereid en op het grondgebied van West-Europa, naar ik denk ergens bij de Rijn zal de beslissende slag plaatsvinden. . .die voor altijd het lot van Europa zal beslissen.' Aan de hand van deze en andere documenten concludeert de Russische historicus Michail Meltjoechov, dat het doel van de Sovjet-leiding in 1939-41 was 'met een plotselinge slag Duitsland te vernietigen en Europa te 'bevrijden' van het 'rottende kapitalisme'. Broekmeyer gaat zover (nog) niet. In afwachting van het moment waarop de resterende archieven open gaan, houdt hij het wat betreft een sovjet-aanval op Duitsland (en Europa) op 'sterke vermoedens'.

Intussen is met deze discussie een andere, nog diepgaandere en nog steeds niet goed beantwoordde vraag verbonden. Wie en wat was Stalin? Was hij

1. een Aziatische despoot (wellicht zelfs een oude agent van de tsaristische politie) die als Georgiër de Russen diep minachtte en eenmaal tsaar geworden de Russen moeiteloos opofferde aan de grootheid van, inmiddels zijn, Rusland? Of was hij

2. een radicale Jacobijnse marxist, die als verbeten vijand van het oude stelsel met niets ontziend revolutionair geweld doorzette wat de oude Marx - zittend aan zijn tafeltje in de British Library - voor historisch noodzakelijk en onvermijdelijk had gehouden?

Beide modellen (een combinatie even buiten beschouwing latend) leveren een adequate verklaring op. Persoonlijk ben ik lang heen en weer geslingerd, maar neig ik tot het tweede model. Stalin zag zichzelf als een consequente marxist, wat als ik het goed begrijp, ook een conclusies is waartoe Erik van Ree komt in zijn nog te verschijnen grote biografie van Stalin.

Dat tweede model heeft intussen wel consequenties voor het verhaal over het verschil tussen nazisme en communisme. In de jaarlijkse Huizingalezing in Leiden legde de Spaanse schrijver Jorge Semprun dat verleden week nogmaals uit. Het nazisme was een rassenleer en deed met de massamoord op de joden wat het zei. 'De praktijk van het communisme daarentegen was de constante loochening, de permanente ontkenning van de verkondigde doelen', zo vatte Elsbeth Etty in de NRC Semprun samen.

Dat is een prettig verhaal. Vooral voor mensen die ooit (zoals Semprun, Etty en ondergetekende) met de beste bedoelingen communist waren. Maar dat historici in de volgende eeuw er ook nog zo over zullen denken, betwijfel ik.

Er is een ijzeren, logisch verband tussen de marxistische opvattingen van Stalin en zijn moorddadige praktijken. Stalin was tot zijn dood in 1953 de onbetwistbare leider van de communistische beweging (ook de Nederlandse CPN). Daarna werd het een slap aftreksel. Uiteindelijk zal het communisme niet los gemaakt kunnen worden van Stalin, vrees ik. Zo min als nazisme en Hitler te scheiden zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden