Profiel

Wie was de boekhouder van Auschwitz?

Hij telde het geld van de Hongaarse Joden die aankwamen in Auschwitz en voerde hun bezittingen af. Vandaag werd de 94-jarige oud-SS'er Oskar Gröning veroordeeld voor de medeplichtigheid aan moord op 300 duizend Joden. Hij moet vier jaar de cel in.

De aankomst van Hongaarse Joden in Auschwitz-Birkenau, juni 1944. Tussen 2 mei en 9 juli zijn meer dan 430.000 Hongaarse Joden afgevoerd naar Auschwitz. Beeld Getty Images

De stokoude man die in Lüneburg voor de rechter verscheen, ontkent niet dat hij in 'Mordfabrik' Auschwitz heeft gewerkt. De voormalige SS-Unterscharführer ­Oskar Gröning heeft zijn herinneringen al jaren geleden voor zijn kinderen opgeschreven. Ook in de pers heeft hij erover verteld; hij was 'een radertje in het geheel' geweest. In de rechtbank vroeg hij om vergiffenis in een verklaring die hij aan het begin van de eerste zittingsdag aflegde: 'Voor mij is het duidelijk dat ik moreel medeplichtig ben.'

Moord

De rechtbank boog zich over de vraag of de 94-jarige Oskar Gröning als jongeman medeplichtig was aan de moord op 300 duizend Joden in het vernietigingskamp. Dat getal is niet zomaar uit de lucht gegrepen. Gröning was in Auschwitz tussen mei en juli 1944, toen er in een paar weken 425 duizend Hongaarse Joden werden binnengebracht. 300 duizend van hen werden onmiddellijk in de gaskamers vermoord

Oskar Gröning.

Geen paniek

137 treintransporten waren in 1944 voor het vervoer van de Hongaarse Joden nodig geweest. De 'Todesfabrik' werkte, lezen we in het gruwelijk gedetailleerde Die Ordnung des Terrors van Wolfgang Sofsky, op volle toeren. Het kamppersoneel draaide dubbele diensten, dag en nacht. Gröning was een van de 'werknemers'. Hij stond op het perron waar de Hongaren aankwamen. Zijn taak was het om de koffers van de gedeporteerden af te voeren. Ook moest de Unterscharführer erop toezien dat bloed en braaksel van het perron werden verwijderd. Rommel zou alleen maar paniek zaaien bij de Joden in het volgende transport. En chaos, dat wilden de Duitsers niet. 'In Auschwitz sollte alles geordnet ablaufen', schreef dagblad Die Welt gisteren met gevoel voor understatement.

Boekhouder

Gröning werkte ook op kantoor, om het geld van de gedeporteerden te tellen en door te sturen naar Berlijn. Voorheen werd er links en rechts gestolen. De SS'er, die eerder als burger bij een spaarbank had gewerkt, diende daar met zijn collega's in de Häftlingsgeldverwaltung een eind aan te maken. 'De boekhouder van Auschwitz', noemt Der Spiegel hem.

De Duitse justitie heeft Gröning al lang in het vizier, maar tot een proces kwam het nooit. Steeds, onder meer in 1985, kon niet worden bewezen dat Gröning, en met hem vele anderen, rechtstreeks bij de genocide was betrokken.

'Ik zag alles'

Dat veranderde in 2011, na het proces tegen John Demjanjuk in München. Sindsdien bestaat de mogelijkheid ook diegenen te vervolgen die niet direct verantwoordelijk waren voor de georganiseerde moord op miljoenen Joden en anderen. Demjanjuk, bewaker in Sobibor, werd tot vijf jaar cel veroordeeld omdat hij medeplichtig was aan moord op twintigduizend mensen. Er werd niet bewezen dat hij zelf mensen had gedood, zijn aanwezigheid op de 'Tatort' was voldoende.

De postzegelverzamelaar Gröning schreef ooit aan een Holocaustontkenner: 'Ik zag alles, de gaskamers, de crematies, het selectieproces. Anderhalf miljoen Joden zijn er vermoord in Auschwitz. Ik was erbij.'

Onmiskenbaar een nazi

Als jongeman was Gröning onmiskenbaar een nazi. Hij nam vrijwillig dienst bij de SS. Zijn grootste zorg was het 'te laat' aan te komen bij de laatste overwinning van de oorlog. Maar hij kwam niet aan het front. Het werd Auschwitz. Op zijn eerste dag zag hij hoe een SS'er een huilende baby doodsloeg. Toen hij er iets van zei, klonk het: 'Leck mich am Arsch!' Ook hoorde hij geschreeuw uit de gaskamers.

Hij wilde, vertelde hij later, snel overgeplaatst worden, maar dat duurde nog enige tijd. Later kwam hij toch nog aan het front. Hij vocht tijdens het Ardennenoffensief. Na de oorlog was hij, als voormalige SS'er, niet langer welkom bij zijn oude bank. Hij werkte zich op tot hoofd personeelszaken bij een glasfabriek.

Laatste proces

Wat dit nieuwe en mogelijk laatste Auschwitzproces opnieuw pijnlijk duidelijk maakte, is dat de mannen en vrouwen die in het vernietigingskamp werkzaam waren na de oorlog nauwelijks zijn vervolgd. De kille cijfers: van de 6.500 'werknemers' die de oorlog overleefden, werden er in de Bondsrepubliek 29 veroordeeld. In de DDR kregen er 20 een straf opgelegd.

Oskar Gröning is inmiddels 93 jaar oud.

Speelfilm

Im Labyrinth des Schweigens, een speelfilm over het Auschwitz-proces in het midden van de jaren zestig, werd dit jaar uitgebracht. In deze film, gebaseerd op ware gebeurtenissen, wordt pijnlijk duidelijk hoe moeizaam het was om daders in het naoorlogse Duitsland voor het gerecht te brengen. Een jonge, ambitieuze advocaat ontdekt dat overheidsdiensten en instituten samenzweren om de nazimisdaden in de doofpot te houden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden