Wie vult de leegte rond de premier?

Analyse de veteraan De werving van nieuwe bewindslieden markeert een nieuwe fase in Mark Ruttes premierschap. De ring van intimi is verdwenen.

Mark Rutte omringd door enkele vertrouwelingen, van links af: Henk Kamp, Benk Korthals, Edith Schippers, Melanie Schultz en Ivo Opstelten, juni 2012. Beeld Hollandse Hoogte / Martijn Beekman

En dan kan het ineens leeg zijn om je heen. Allemaal nieuwe gezichten straks op het bordes. Prima mensen, daar niet van - je hebt ze zelf mede uitgekozen. Maar geen lui met wie je de barre tocht door de woestijn hebt gemaakt. Geen types die aan een half woord genoeg hebben, zoals die anderen die je hebt moeten uitzwaaien.

Met dat gevoel zal Mark Rutte op 26 oktober zijn nieuwe ministersploeg voorstellen. Ineens is die ring van intimi verdwenen, verdwenen ook het blinde vertrouwen waar de premier zo aan hecht. Grootste gemis is Edith Schippers, die pal stond in zijn meest bange uren: de tweestrijd met Rita Verdonk om het partijleiderschap. Schippers was zijn rechterhand toen de verwarde partij weer tot een eenheid moest worden gesmeed. Ze houdt hem scherp zoals alleen metgezellen van het eerste uur dat kunnen. En er wordt naar haar geluisterd. Denk aan haar pleidooi voor taallessen voor nieuwkomers; vorig jaar nog haaks op de partijlijn, nu in het regeerakkoord.

Henk Kamp is ook zo'n intimus. In 2006 klonk een luide roep binnen de VVD: Kamp moet partijleider worden. Maar Kamp wilde niet; hij zag iemand die meer kwaliteiten in huis had. Kamp, die al in drie kabinetten gediend had, cijferde zich soepel weg voor de jeune premier. Met hem verdwijnt zeventien jaar ministeriële ervaring.

Was Schippers het geweten, en Kamp de steunbeer, dan moet Melanie Schultz voor Rutte als spiegel hebben gefungeerd. Hetzelfde onverwoestbare optimisme, op dezelfde onbekommerde wijze uitgedragen. Ze zijn leeftijdsgenoten, studeerden beiden in Leiden, maakten beiden rond 2002 hun opwachting aan het Binnenhof en wilden allebei de VVD socialer inkleuren. Nu scheiden hun wegen.

Tijdens Rutte I, een kabinet dat vanaf de bordesscène in zwaar weer verkeerde, was Stef Blok de man die in de fractie de orde bewaarde. Ook in Rutte II was hij loyaal als geen ander, de blik vastgehaakt aan het hogere belang: het welbevinden van de VVD. Zijn vertrek maakt de kring nóg kleiner.

Leermeesters

Twee leermeesters waren Rutte al eerder ontvallen. In 2012 struikelde met Rutte I ook Uri Rosenthal, de man die hem inwijdde in het liberale gedachtegoed en zorgde dat hij niet te ver naar links afdwaalde. Pijnlijker nog was twee jaar geleden het voortijdige vertrek van Ivo Opstelten. Man van de Stichting Vrienden van Mark Rutte, die hem steunde in zijn strijd om de partij.

Ook in die binnenste ring verkeerde Sophie Hermans, de afgelopen drie jaar zijn politiek adviseur en dus aanwezig bij zowat alle belangrijke besprekingen. Ze is nu Kamerlid: dichtbij, maar niet onder handbereik.

De Samsom-klik

En dan was er Diederik Samsom. Trouwer coalitiegenoot kan een premier zich niet wensen. Hield vanuit de Kamer de gelederen gesloten. Belangrijker nog was hun persoonlijke klik, die bleef nadat de PvdA'er Den Haag had verlaten. Die vertrouwdheid zal met Buma, Pechtold en Segers nooit bereikt worden. Al was het maar omdat een viertal tot meer onrust leidt.

Zo markeert de wisseling van de wacht ook een nieuwe fase in Ruttes premierschap: die van de veteraan te midden van nieuwkomers. Hoe gaat hij zich houden? Hij is er nerveus onder, zeggen ingewijden. Rutte is een gewoontemens, hij houdt van vastigheden. Nu gaat er in één keer veel veranderen.

Als hij nu niet de juiste mensen kiest, kan dat zijn functioneren raken. De vertrekkers waren vertrouwelingen met wie de banden waren gesmeed voordat hij premier werd. Hij was schatplichtig aan hen, zij niet aan hem, ze verkeerden op voet van gelijkheid. Met de nieuwe lichting is dat anders.

Natuurlijk, Halbe Zijlstra is geen vreemde, Klaas Dijkhoff, Sander Dekker, Tamara van Ark en Jeanine Hennis al evenmin. Maar zij kennen Rutte als de baas en niet als de politicus die zijn weg nog moet vinden. Hun lot lag de afgelopen jaren deels in zijn handen. Hoe groot is hun kritisch vermogen?

Zijn meest bewonderde voorganger, recordpremier Ruud Lubbers, overleefde iedereen. Het leidde tot absolute eenzaamheid. 'Niet meer toegankelijk voor advies', oordeelde minister Bert de Vries in Lubbers' nadagen. 'In opperste verwarring', wist CDA vicefractievoorzitter Frans Wolters. Het liep niet goed af.

Rutte zal glunderen op 26 oktober en het land vertellen dat zijn ploeg bestaat uit supervrouwen en -mannen. Betere bestaan niet. Maar hij zal toch blij zijn dat er één bij zit die - tot beider tevredenheid - drie jaar als secretaris-generaal zijn rechterhand was op het ministerie van Algemene Zaken. Ten minste één die hij door en door kent en vertrouwt. Dat scheelt. Al is Kajsa Ollongren, nu nog wethouder in Amsterdam, wel van D66.

christenunie Ook partijleider Gert-Jan Segers praatte vrijdagavond de achterban bij over het resultaat van de onderhandelingen. Volgens Segers is het belangrijk 'te vertellen waarom we vol overtuiging in deze coalitie stappen, welke idealen we dichterbij kunnen brengen en waarom we bereid zijn andere lastige keuzen te dragen'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden