Wie vrije markt wil, krijgt Holleeder-show

Het optreden van Willem Holleeder in College Tour is geen uitwas. Nee: het is de nieuwe norm op tv.

Tot afgelopen voorjaar had de reclassering vast nog niet aan die optie gedacht, maar het zal intussen weinigen zijn ontgaan dat Willem Holleeder aan zijn loopbaan een onverwachte wending heeft gegeven: van moordenaar tot mediaster. Nadat hij al door Nieuwe Revu als columnist was ingehuurd, mag hij nu in College Tour aan aankomende studenten gewillig uitleggen hoe je dat doet, een ander mens omleggen, en wat dat dan met je doet.


Denkt Carel Kuyl ook al na over een publiek optreden van Robert M. of Marc Dutroux? Het is dat gevangenissen in Nederland en België nog niet geprivatiseerd, en dus nog niet volledig door het virus van het op de aandacht trekken gerichte denken van andere maatschappelijke instituties aangetast zijn, want anders was dat beslist de volgende stap.


In de Verenigde Staten, waar ongeveer alle tv-formats vandaan komen, is filmen in de bajes reeds een vertrouwde vorm van volksvermaak. Van beschaving moeten ze het bij de commerciële tv sinds Big Brother niet hebben, en sindsdien durft uiteraard ook onze publieke omroep niet achter te blijven. Altijd zijn er instanties die daaraan dan bereidwillig meedoen, omdat ook zíj omwille van de naamsbekendheid niet willen achterblijven. In dat opzicht is de lijkenpikkerij van Holleeder-tv het broertje van die van Reinout Oerlemans-tv in VU-Medisch Centrum West.


Ongetwijfeld laten de initiatiefnemers zich voorstaan op hun zuivere journalistieke bedoelingen en is het optreden van Holleeder in de geëigende gremia besproken. Het woord 'integer' in combinatie met 'maatschappelijke relevantie' valt daarbij dan vast ook. Daarin zijn de verantwoordelijke directies namelijk altijd goed, vooral nadat het bij de realisering van al die integere bedoelingen, ergens toch nog onverwacht goed mis blijkt te zijn gegaan.


Holleeder-tv is geen incident, het zegt iets wezenlijks over de moderne maatschappij als geheel. Dat moet iedereen bedenken die nu in grote verontwaardiging ontsteekt en weer eens om gedragscodes roept. Zulke codes zijn niet meer dan kurieren am Symptom. En wie dan niet over de oorzaken durft te spreken, is hypocriet - even hypocriet als degenen die zich over de handelwijze van de VU-directie, Erik Staal of Diederik Stapel opwonden, maar niet de krachten durven te benoemen die hen tot hun ontspoorde handelwijze verleidden.


In het geval van Holleeder-tv heeft die alles te maken met de kijkcijfer-terreur, waarvan de sluipmoord op het programma Tegenlicht een ander voorbeeld vormt. Lees de argumentatie van de netmanager afgelopen vrijdag hier in de Volkskrant, en huiver: het draait allemaal om 'de markt', in dit geval van de kijkers. Andere maatstaven - bijvoorbeeld een idee van volksverheffing - zijn er nauwelijks meer. Wie die probeert aan te leggen, wordt als 'elitair' in de hoek gezet. En elitair wil niemand in dit egalitaire land worden gevonden.


Het besef dat - zoals Ferdinand Bordewijk het nog in zijn roman Bint (1934) waagde te formuleren - de leraar niet dalen maar de leerling stijgen moet, is ingeruild voor jip-en-janneketaal. Daarin speelt ook de politiek een cruciale rol, die de omroepen als waren ze gewone bedrijven allereerst op marktaandeel afrekent, waardoor kwaliteit met kwantiteit wordt verward.


Wie steeds roept dat kijkcijfers belangrijk zijn, moet niet verbaasd zijn dat kijkcijfers dan bij de programmering inderdaad doorslaggevend worden. Precies zoals dat eveneens voor ziekenhuizen en universiteiten geldt: ook die moeten als winstgevende bedrijven op 'de markt' opereren - zeur dan ook niet als die zich dan vervolgens als zodanig gedragen en de oude beroepsethiek bij het grofvuil deponeren, want de markt heeft geen moraal. Dientengevolge worden ook de managers, die ervoor moeten zorgen dat het 'bedrijf' zich op de markt staande houdt, op amoreel commercieel denken geselecteerd - een hoofdoorzaak van de kloof met de professionals.


Het enige wat in de marktsamenleving telt is geld, en de ontsporingen die regelmatig tot verontwaardiging leiden, vormen daar de onvermijdelijke uitkomst van, want andere criteria dan mogelijk profijt tellen niet. Of die managers daarbij kinderen, koeien of knopen verkopen, is voor henzelf secundair: goed is wat goed verdient. Dus gaan onderwijsconglomeraten met vastgoed speculeren en dacht de VU-directie uw ongeluk te gelde te kunnen maken. En om de eigen krankzinnige megasalarissen veilig te stellen, gaat de voetbalwereld zonder gewetensbezwaar met mediacrimineel Murdoch in zee.


Hier, bij de verwording van het maatschappelijk middenveld, ligt een schoonmaaktaak voor het nieuwe kabinet. Dat kan een frisse start maken door er voor te zorgen dat op de sleutelministeries die met onderwijs, cultuur, media, zorg en sport te maken hebben geen bewindslieden meer terechtkomen die bij elk thema, van orkesten tot tandartsen, in een pavlovreactie roepen 'dat de markt gewoon z'n werk moet doen'. Dat doet de markt dan namelijk inderdaad, met Superstar Holleeder als resultaat.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden