Wie wordt de nieuwe Merkel?

Wie volgt Angela Merkel op als leider van het midden?

Tegenover de opmars van de sterke man staat de zwakte van het politieke midden. Wie moet Trump, Poetin, Erdogan of Xi tegenspel bieden als Angela Merkel verdwijnt?

Beeld Illustratie Ryan Olbrysh / Foto's ANP

Emmanuel Macron veegde afgelopen week zijn agenda leeg. Hij nam een korte vakantie in een luxe hotel in het Normandische Honfleur, waar je een excellente homard (kreeft) in salieboter kunt eten. De plotselinge vakantie heeft iets symbolisch. Het project van Emmanuel Macron, hoop van het Europese midden, dreigt vast te lopen in de harde realiteit van Frankrijk en Europa.

Deze week incasseerde hij een nieuwe tegenvaller. De Duitse bondskanselier Angela Merkel, de vrouw met wie hij Europa had willen hervormen, kondigde haar afscheid aan. Na de verkiezing van Donald Trump riep The New York Times haar uit tot ‘de leider van de vrije wereld’, een baken van rust, matiging en samenwerking in een allengs woestere zee vol populisten, nationalisten en autoritaire leiders. Wie moet Trump, Poetin, Erdogan of Xi  tegenspel bieden, als Merkel verdwijnt?

Tegenover de opmars van de sterke man staat de zwakte van het politieke midden. De CDU van Merkel bereikte bij de verkiezingen van 2017 een historisch dieptepunt. De positie van de Britse premier Theresa May is meelijwekkend. In veel landen is het politieke midden versnipperd. Premier Rutte leidt een vierpartijenkabinet dat slechts een meerderheid van één Kamerzetel heeft. Het politieke centrum is numeriek verzwakt en ideologisch vermoeid, amechtig op zoek naar een nieuw verhaal.

Verdwenen is de tijd waarin de grote volkspartijen het leeuwendeel van de kiezers aan zich wisten te binden. In Nederland haalden CDA, PvdA en VVD lange tijd zo’n 80 procent van de stemmen. In 2017 was dat nog maar 39 procent. In Duitsland doen de klassieke partijen het nauwelijks beter. Bij de deelstaatverkiezingen in Hessen, afgelopen zondag, haalden CDU en SPD samen 47 procent.

Globalisering 

De globalisering heeft het politieke midden gespleten, stelde Emmanuel Macron in zijn verkiezingsboek Révolution. Centrumrechtse partijen worstelen met Europa en immigratie, centrumlinkse partijen met de keuze tussen aanpassing aan de wereldmarkt en een terugkeer naar bescherming door een nationale verzorgingsstaat. Die verdeeldheid verzwakte het midden en versterkte de opkomst van flankpartijen die wel een duidelijke keuze maken, van de PVV tot radicaal-links van Jean-Luc Mélenchon in Frankrijk.

De traditionele middenpartijen zijn zo klein geworden dat ze zich soms veroordeeld voelen tot een ‘grote coalitie’ – zoals de huidige Duitse regering of het kabinet-Rutte II – van partijen die traditioneel elkaars tegenstanders waren. Daardoor verzwakt het midden verder. De regeringspartijen verliezen hun kleur, waardoor zij de flanken nog groter maken.

De grote volkspartijen waren ooit diep verankerd in de samenleving, maar tegenwoordig wisselen kiezers vaker van partij dan ooit.  Daardoor is het politieke landschap gefragmenteerd. Zo domineerde vroeger de PvdA de linkerflank in Nederland, terwijl de centrumlinkse kiezer nu twijfelt tussen PvdA, GroenLinks, SP en de Partij voor de Dieren.

Dat maakt het leven voor politici een stuk lastiger. Voorheen konden ze gemakkelijk compromissen sluiten. Hun kiezers volgden toch wel. Maar wie nu deelneemt aan een regering, loopt het risico zijn politieke profiel te verliezen en genadeloos te worden afgestraft bij de verkiezingen.

Wat kan het midden doen om uit de malaise te komen? In Nederland moet de politieke cultuur veranderen, denkt Tom van der Meer, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam.  Politici gedragen zich nog altijd als hun voorgangers die achter de schermen compromissen sloten, wetende dat een hondstrouwe aanhang wel zou volgen. Ze houden vast aan meerderheidskabinetten met een gedetailleerd regeerakkoord waarover achter gesloten deuren is onderhandeld. Als een omstreden kwestie in de Kamer komt, is er vaak nauwelijks debat. 

Van der Meer: ‘We staan voor onze handtekening, zeggen de coalitiepartijen dan. Maar als partijen hun inhoudelijke tegenstellingen alleen maar uitvechten in achterkamertjes, kunnen ze de kiezer voor de schermen niet duidelijk maken waar ze voor staan. Dat zag je laatst bij de dividendbelasting.’

‘Antisysteempartijen’

De politicoloog poneert een alternatief: de vorming van minderheidskabinetten waarbij een regering naar wisselende meerderheden in de Eerste en Tweede Kamer zoekt. ‘Daar kom je best uit in Nederland’, zegt hij. Het traditionele midden is weliswaar verzwakt, maar de traditionele flankpartijen zoals de SP of GroenLinks zijn juist naar het centrum gekropen. landen als Nederland en Duitsland wordt ongeveer 20 procent van de stemmen behaald door ‘antisysteempartijen’ als de PVV of de AfD. Met de rest valt zaken te doen.

Een minderheidskabinet geeft politici de kans om hun verhaal beter te vertellen, zegt Van der Meer. ‘Dan komen compromissen tot stand in een open debat. De kiezer begrijpt best dat je compromissen moet sluiten. Maar je moet wel eerst je eigen verhaal vertellen.’ 

Maar welk verhaal hebben de middenpartijen nog? Het sociaaldemocratische verhaal werd al in de jaren tachtig in het defensief gedrongen, het liberale verhaal liep grote schade op door de financiële crisis van 2008. Op dit moment is er één verhaal in het offensief:  dat van de populisten die burgers de geborgenheid van een etnisch homogene natiestaat voorspiegelen. 

Er zijn centrumpolitici die hoop geven.  Emmanuel Macron  stuit nu op een weerbarstige werkelijkheid, maar hij liet zien dat je verkiezingen kunt winnen met een optimistisch en pro-Europees verhaal. In Canada is geen beweging tegen immigratie op gang gekomen, anders dan in de Verenigde Staten, mede dankzij de charismatische premier Justin Trudeau. Het land laat elk jaar een quotum aan arbeidsmigranten en vluchtelingen toe. Verder zitten de grenzen dicht. Zo kan het tegelijkertijd heel gastvrij en heel streng zijn. Het is een model dat vaak wordt aangeprezen, al heeft Canada het relatief gemakkelijk, omdat het niet grenst aan Midden-Amerika en ver verwijderd is van de brandhaarden in de wereld.

Mark Rutte en de Canadese premier Justin Trudeau in Ottowa. Beeld AP

Groenen

Opmerkelijk is het ook het succes van de Duitse Groenen, grote winnaars bij de recente deelstaatverkiezingen in Beieren en Hessen. In zijn boek Wat op het spel staat vestigt de Duitse historicus Philipp Blom zijn hoop op ‘een werkelijk vastberaden en snelle transformatie van onze fossiel aangewakkerde groei-economie’. Hierdoor ‘zou een dynamiek kunnen ontstaan die de mensen weer hoop geeft’, aldus Blom.

Zijn zulke verhalen geschikt om het autoritaire populisme te bestrijden? Ze lijken vooral een goed opgeleide stadsbevolking aan te spreken. Dat hoeft niet per se een probleem te zijn. De harde kern van het populisme bestaat ook maar uit 20 tot 30 procent van de bevolking.

Autoritaire leiders kunnen slechts aan de macht komen in meerderheidsstelsels, waarin de bevolking direct een leider kiest uit twee kandidaten. ‘In zo'n stelsel kan één partij alle macht krijgen en die gebruiken om ervoor te zorgen dat zij ook aan de macht blijft. Dat zie je bijvoorbeeld bij Erdogan’, zegt politicoloog Van der Meer.  Bij een stelsel van proportionele vertegenwoordiging, zoals in Nederland, Duitsland of Scandinavië, is het risico van een autoritaire machtsgreep uiterst klein. Verkiezingen leveren doorgaans een coalitie op.  Van der Meer: ‘In Nederland is nog nooit één partij ook maar in de buurt van een absolute meerderheid gekomen’, zegt Van der Meer.

In veel landen blijft het midden aan de macht, ook al is het nog zo verzwakt. Alleen zal het in de internationale arena steeds vaker stuiten op autoritaire leiders als Trump, Poetin of Xi.  Met het afscheid van Merkel verbleekt ook de gedachte dat Europa een gezamenlijke vuist kan maken, onder aanvoering van een machtig Duitsland. Als Merkels opvolger de Duitse belangen nog meer voorop zal stellen, dreigt de troon van Europa leeg te blijven.

Mogelijke opvolgers van Merkel als leider van het midden

Emmanuel Macron
De Franse president (40) heeft ingeboet aan momentum en verliest straks met het vertrek van Merkel zijn belangrijkste bondgenoot om Europa te hervormen. Kan hij nieuw elan aan zijn missie geven?

Mark Rutte
Weet als geen ander hoe het is om te moeten regeren met zijn ‘politieke vijanden’. Durft hardop (nog) niet te fantaseren over een leidende rol in Europa. Heeft gezien zijn leeftijd, 51, nog de tijd.

Justin Trudeau
De charismatische premier van Canada, 46, weet wat het is om een sterke leider als buurman te hebben. Combineert strengheid en gastvrijheid in zijn beleid. Is dat de nieuwe weg van het politieke midden?

Theresa May
Geen Europese leider zit in zo’n deerniswekkende positie als de Britse premier Theresa May (62). De Brexit noopt haar wel mondiaal op zoek te gaan naar nieuwe partners. Maar Merkel zal zij niet kunnen vervangen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.