Wie stopt de 'Al Capones' van Antwerpen?

Het Terloplein is bij de eerste aanblik een pleintje als zovelen. Klimrek, een voetbalkooi, aangeharkte rubberen tegels - niets dat doet denken aan criminaliteit of louche plannen. Voetballende kinderen draven deze druilerige middag zonder toezicht rond.

De Kwekerijstraat in Borgerhout waar de aanhangers van IS vandaan kwamen.Beeld Marcel van den Bergh

Maar volgens justitie in België was het ditzelfde plein in de wijk Borgerhout, pal aan het spoor aan de rand van Antwerpen, waar vier tieners van tussen de 16 en de 19 elkaar ontmoetten en mogelijk plannen maakten voor een aanslag op Antwerpen Centraal. Twee jongens werden op het vliegveld tegengehouden met plannen om naar Syrië of Libië af te reizen. Ook zochten ze contact met een hooggeplaatste Belgische IS-strijder. De vier werden eind mei gearresteerd, twee van hen zijn weer vrij.

In De Standaard schreef oud-wijkbewoner Khalid el Jafoufi over deze 'Borgerhoutse Al Capones', op wie de ouders geen vat hadden en met wie hij 'ontelbare keren' op de vuist ging als ze hem de weg versperden op weg naar school. Ze begonnen als kleine criminelen, zegt hij; het islamitisch radicalisme kwam er pas later bij.

Zohra Othman (47), tot voor kort wethouder van jeugd voor de Belgische Partij Van De Arbeid in Borgerhout, schudt op het pleintje de handen van twee jongerenwerkers. Borgerhout heeft een links college, en is daarmee een enclave in een stad die gedomineerd wordt door de rechtse N-VA van Bart de Wever. Othman is van Marokkaanse origine, een lokale stemmentrekker. In de jaren negentig reisde ze naar Bagdad om de gevolgen te zien van de westerse sancties op Irak. Ze lepelt met gemak de cijfers op: 45 duizend inwoners, een derde is onder de 18. Armoede is een erkend probleem, net als schooluitval en jeugdwerkloosheid.

Van alle gemeenten in België heeft Antwerpen de bedenkelijke eer dat het de meeste Syriëstrijders levert - 93 in totaal, van wie enkele tientallen uit stadsdeel Borgerhout, hoeveel precies is onbekend. Een van hen is Hicham Chaïb, alias Abu Hanifa al-Beljiki, volgens de IS-propaganda het hoofd van de religieuze politie in het zelfbenoemde kalifaat. In Borgerhout kent iedereen zijn naam. Hij was de tweede man bij Sharia4Belgium, een salafistische organisatie die in 2012 verboden werd, en woonde twee straten van het plein.

Overdreven

Maar hoe zit het met die tieners? Sterk overdreven, zeggen ze op het Terloplein. Jongerenwerker Hecham (40): 'Wat die jongens deden, was stoerdoenerij. Opscheppen op Facebook en What's-App is niet verboden. De media blazen dit op, het is hier geen jihadplein. Eerst was het Molenbeek, nu kijkt iedereen naar ons.' Othman valt hem bij. 'Tegenover iedere radicale jongere staan er honderd die het wel goed doen.' De politie staat niet goed bekend in Borgerhout, maar volgens Hechams collega-jeugdwerker (31, 'ik geef geen naam') ligt dat aan de agenten zelf. 'Toen we hier met een paar jongens stonden, stopte er een politieauto. 'Zijn jullie janetten (homo's, red.) of zo?', vroegen ze.'

Terug op haar werkkamer zegt Othman iets opmerkelijks. Ze had drie jaar lang de portefeuille jeugd, maar zegt niet één geradicaliseerde jongere persoonlijk te kennen. Gezinnen wier zonen naar Syrië vertrokken, heeft ze niet bezocht, omdat haar bevoegdheden haar dat niet toestaan. Veiligheid en deradicalisering liggen bij het stadsbestuur, vertelt ze, niet bij het stadsdeel. Met de bevoegde ambtenaren heeft ze geen contact. Jammer, vindt ze zelf, 'want ik ken de wijk goed en het zou nuttig zijn om te weten welke gezinnen het zijn.'

De stad Antwerpen heeft vier zogeheten deradicaliseringsambtenaren, maar wat die precies doen, weet Othman niet. 'Er is veel vaagheid over en weinig communicatie.' Daarmee verwoordt ze een gevoel dat sinds de aanslagen van eind maart in Brussel weerklank vindt: terrorismebestrijding is te veel gecentraliseerd, terwijl de kennis bij de wijkwerkers zit. Othman: 'De stad Antwerpen doet vooral aan repressie. Meer camera's op straat, meer politie. Je kunt die jongeren wel filmen, maar dan heb je ze nog niets bijgeleerd.'

Het Terlooplein in Borgerhout.Beeld Marcel van den Bergh

Wantrouwen

De ambtenaren zeggen niet te willen reageren, maar volgens een woordvoerder van De Wever is het 'ondenkbaar' dat zij 'namen' verstrekken aan de wethouder. 'Er bestaat zoiets als beroepsgeheim waar zorg én politie aan gebonden zijn.' De voorbije maanden zijn meerdere uitreizigers gestopt, 'terwijl de harde kern al in de winter van 2012-2013 is vertrokken.'

Filip Balthau (49), coördinator bij jongerenwerkorganisatie JES, herkent de klachten van Othman. 'Mij is niet duidelijk waar de stad op inzet.' Hij proeft bovendien veel wantrouwen tussen politie en jongerenwerkers in Borgerhout. Informatie wordt niet gedeeld, agenten zien over het hoofd hoe precair de vertrouwensband is tussen jongere en straatcoach. 'Als een agent op straat intervenieert, moet de jongerenwerker haast wel de kant van de jongere kiezen. Anders is het vertrouwen weg. Maar de politie begrijpt dat niet.'

Dus hoe de volgende Syriëganger te stoppen? Geluk speelt een rol, vertelt Ali El-Moussaoui, een jongerenwerker met trainingspak en brilletje. Hij zag eens een jongen lopen, krap 18 jaar, midden op de dag onder schooltijd. Hij zat in de put, was van school gestuurd en wilde naar Syrië. 'Dus begon ik op hem in te praten. Ik hielp hem in zijn zoektocht naar werk.' Inmiddels heeft de jongen een tijdelijke baan als schoonmaker. 'Dat is mijn eigen jihad', zegt Ali. 'Jongeren op het rechte pad houden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden