Wie redt het museum?

Het Tropenmuseum heeft geen geld meer. Vorige week werd de helft van het personeel alvast ontslagen. Het blijft stil op de ministeries. Wie ontfermt zich erover? Een oud-directeur, een oud-hoofdconservator én een net ontslagen conservator spreken zich uit.

AMSTERDAM - Zo was het Tropenmuseum in 2008: bijna tien miljoen euro subsidie, 190 duizend bezoekers (vanwege de tentoonstellingen Vodou op Haïti en Marrons in Suriname), en het succes van de kindertentoonstelling De Qi van China in Tropenmuseum Junior. Een visitatiecommissie van het ministerie van Buitenlandse Zaken kwam in 1998 langs om te kijken of het Tropenmuseum nog gefinancierd moest worden met ontwikkelingsgeld. Conclusie: ja, cultuur is een wezenlijk deel van internationale ontwikkelingssamenwerking. Het Tropenmuseum, dat valt onder het Koninklijk Instituut voor de Tropen (KIT), kreeg daarna subsidie voor een volledige herinrichting, die in 2008 gereed kwam.

Nu, vijf jaar later, stopt het ministerie de subsidie, een beslissing van staatssecretaris Ben Knapen (CDA) in het gedoogkabinet Rutte I. Een overgangsbedrag, bedoeld om een fusie in gang te zetten met andere musea, wordt toegekend tot eind 2013. Vanaf 2016 mag het museum geld aanvragen bij het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, mits het is gefuseerd met andere musea zoals Volkenkunde in Leiden en het Afrikamuseum in Berg en Dal. Een concreet fusieplan is er niet.

Vanaf 1 januari 2014 heeft het museum geen geld meer. Interim-bestuurder Derk Vermeer van het KIT, die eerder vooral ziekenhuizen reorganiseerde, heeft inmiddels verstrekkende maatregelen genomen: vorige week werden 23 van de 52 personeelsleden van het museum ontslagen. Vanaf 1 augustus sluit de bibliotheek van het KIT; 32 van de 33 banen verdwijnen, en 900 duizend boeken worden afgestoten.

Vermeer heeft het ministerie gevraagd om 7,5 miljoen euro overgangsgeld per jaar, gebaseerd op berekingen van een extern bureau, zodat het instituut tijddelijk kan overleven. Van dat geld is 5,5 miljoen euro bedoeld voor het museum, áls Buitenlandse Zaken doorkomt. Maar daarvan moet het museum, 'marktconform', weer 2,2 miljoen euro per jaar huur betalen, aan het KIT. En o ja, het Tropenmuseum Junior werd uitgeroepen tot het beste kindermuseum ter wereld.

Ondertussen zwijgen ondanks herhaalde verzoeken van deze krant de dit jaar aangetreden directeur van het Tropenmuseum Peter Verdaasdonk (afkomstig van Disneyland Parijs en Madurodam) en de meeste betrokkenen, inclusief (ontslagen) personeel. Vermeer heeft de medewerkers op intranet gevraagd vooral niet met de pers te praten, op advies van ingehuurde communicatieadviseurs. Het KIT spreekt met één mond, en die mond houdt zich stil tot er nieuws van Buitenlandse Zaken is.

Een museum dat niet voor zichzelf opkomt; de situatie begint te lijken op een kikker in een pan water, die er niet uitspringt als het langzaam gaat koken.

Hoe heeft het zo ver kunnen komen dat een internationaal gewaardeerd instituut zo geruisloos ten onder lijkt te gaan? Wie neemt verantwoordelijkheid voor het Tropenmuseum?

Waar het misging: 'De vorige directeur van het KIT, Jan Donner, heeft zich regentesk opgesteld naar Buitenlandse Zaken', zegt een conservator die afgelopen week ontslagen werd. 'Herhaalde berichten van het ministerie dat er bezuinigd moest worden heeft hij nauwelijks serieus genomen'. 'Er is in eerste instantie niet over inhoud gepraat. Het was herenleed, het ging over macht', zegt oud-hoofdconservator en hoogleraar politieke geschiedenis aan de VU, Susan Legêne. 'Maar spierballen opzetten is niet handig als je zelf niet het geld hebt om het vijf jaar uit te zitten als instituut.'

'Er is gebrek aan interesse in cultuur bij het ministerie, onwil bij de drie musea om met een fusieplan te komen, en het KIT heeft ontvlechting te lang tegengehouden', vat oud-directeur Henk Jan Gortzak samen. Gortzak, die het museum leidde van 1982 tot 1999, is duidelijk over de vraag waarom dat fusieplan nog niet is gemaakt: 'het museum voor Volkenkunde heeft er baat bij rustig af te wachten tot het fout gaat. Het heeft voor deze periode 11,5 miljoen euro subsidie gekregen, het staat sterk.' Legêne vertrouwt erop dat er geen sprake is van opzet: 'maar elke dag wordt de positie van het Tropenmuseum als partner zwakker. Terwijl het de meest samenhangende collectie heeft, het beste internationale netwerk en de hoogste bezoekersaantallen.'

Waarom houdt iedereen zich dan stil? 'Het museum houdt het beleid van stille diplomatie aan', zegt de conservator, 'ze denken dat ze het met een-op-eengesprekken kunnen oplossen. Maar ondertussen sluit de bibliotheek, is het Tropentheater gesloten, en is de helft van de expertise weg. Dus dat heeft niet gewerkt.'

Verschillende partijen zouden zich moeten uitspreken, en hadden dat ook al lang moeten doen, vindt Gortzak: 'Ten eerste de Raad voor Cultuur. Die was positief over het museum en adviseerde een fusie. De Raad moet gaan wapperen met dat advies bij de ministeries.' Maar in die Raad zit Lejo Schenk, tot dit jaar directeur van het Tropenmuseum. 'Die moet er dus tijdelijk uit. Die moet zeggen, ik trek me terug in het belang van de toekomst van het Tropenmuseum, zodat de Raad zich kan gaan roeren.' Ook Legêne benadrukt dat de Raad moet vechten voor het museum.

Nog een belanghebbende die zich stilhoudt: de stad Amsterdam. Gortzak: 'De gemeente tamboereert deze week rond dat ze tot een internationaal cultuurprogramma is toegetreden, terwijl het geen vinger uitsteekt voor het Tropenmuseum. Het museum trekt toeristen, scholieren en zit in Amsterdam-Oost in een monumentaal gebouw. Het wordt echt hoog tijd dat burgemeester Van der Laan zich uitspreekt.'

'Ik weet dat er gesprekken zijn gevoerd bij Van der Laan thuis', zegt de conservator. 'Ik hoop dat die stille diplomatie genoeg is.'

Het wachten is nu op Buitenlandse Zaken, dat overgangsgeld moet toezeggen. Legêne: 'BuZa moet verantwoordelijkheid nemen voor dit fusieproces.' En dan moet OCW het oppakken, zegt ze: 'Die moet dit proces gaan leiden. Het is een kans om een ambitieuzer internationaal beleid te gaan voeren.'

REACTIES MINISTERIES EN AMSTERDAM

Sinds in 2011 door het ministerie van Buitenlandse Zaken werd aangekondigd dat de subsidie aan het Tropenmuseum zou worden stopgezet, bestaat onduidelijkheid over de steun aan het KIT en Tropenmuseum.

'Op dit moment wordt nog overlegd door de betrokken partijen over de mogelijke steun aan het KIT in 2014 en 2015, zegt Saskia Gaster, woordvoerder van minister Ploumen van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. 'Ik verwacht op korte termijn duidelijkheid. Of dat om weken of maanden gaat, durf ik niet te zeggen.' Volgens het KIT was uitsluitsel vóór Pasen toegezegd; Gaster kan dat niet bevestigen.

Bij de gemeente Amsterdam zijn geen indicaties dat zij steun zal verlenen aan het KIT of het Tropenmuseum. 'Wij gaan niet alle bezuinigingen van het Rijk opvangen. Vorig jaar is het kunstenplan opgesteld voor de komende vier jaar, daar zit het Tropenmuseum niet in, en er zijn geen geluiden dat we daarvan af zullen wijken', zegt Bas de Bruijn, woordvoerder van wethouder Gehrels van Cultuur.

Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, dat het Tropenmuseum mogelijk na 2016 in het kunstenplan opneemt, laat weten niet te willen reageren, zolang de kamervragen van de SP en de PvdA over het museum nog niet zijn beantwoord.

Jelger Woudstra

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden