Wie niet moe is, heeft het niet druk genoeg

Vrijwel iedereen is moe. Dat ligt niet alleen aan werken. Hoge eisen stellen aan jezelf en een uitputtend privéleven maken net zo goed moe....

'Hoe gaat het met je? Doe je alweer wat?' Marja Tholenaars wordt op straat aangehouden door een oude klant van haar vroegere kapsalon. Het is allemaal goed bedoeld, weet zij, maar sinds zij is gestopt met werken wegens een fikse burnout valt Tholenaars pas goed op hoezeer mensen de nadruk leggen op 'werk'.

'Ik heb er altijd zelf veel waarde aan gehecht. Als ondernemer was ik lekker eigen baas. Ik kreeg waardering en deed mijn best zodat iedereen mij aardig zou vinden, ook mijn personeel. Ik was nooit ziek, want ik was nooit klaar met werken. Ik ging maar door.' Tot 1 maart 1999, de datum waarop Tholenaars officieel arbeidsongeschikt werd verklaard. Uitgeblust, opgebrand, burnout was de diagnose. Maar jaren daarvoor sloop de vermoeidheid er al in.

Cijfers over moe zijn hebben hun schokeffect inmiddels verloren. Psychische en daaraan verbonden fysieke vermoeidheid is zo langzamerhand ingeburgerd als risico van het vak, of beter van het leven. Eenderde van het ziekteverzuim of arbeidsongeschiktheid heeft ermee te maken.

Ruim 40 procent van de mensen in de werkzame leeftijd voelt zich moe, zo bleek vorige maand uit onderzoek van Nivel (Nederlands Instituut voor Onderzoek van de gezondheidszorg). Vooral vrouwen, hoogopgeleiden en arbeidsongeschikten hebben het meest te maken met moeheid. Ouders van eenoudergezinnen en dan vooral vrouwen die de zorg hebben voor kinderen onder de zes jaar, hebben klachten.

Vorig jaar al gaf een onderzoek van de Universiteit Maastricht aan dat meer dan 10 procent van de gezonde werknemers binnen een jaar langdurig vermoeid raakt. Als belangrijkste oorzaken noemden de onderzoekers de mogelijkheden van werknemers om zelf hun werk in te delen en het gebrek aan steun van collega's.

Ondertussen worden werkagenda's steeds strakker gepland en proberen werkgevers met de aanpak van kortdurend ziekteverzuim baaldagen uit te bannen. Even uitpuffen is er nauwelijks nog bij want 's avonds en in het weekend wachten gezin, vrienden en andere sociale verplichtingen. Reden voor buitendienstmedewerker Joost Raaijen om op de spaarzame baalmiddagen die hij verzuimt, niet naar huis te gaan maar naar het bos.

'Ik ben veel onderweg, dus er is altijd wel aardig plekje in de buurt waar ik even een frisse neus kan halen. Ik wandel veel op vakanties, het werkt heel ontspannend.' Schuldig ten opzichte van collega's of werkgever voelt hij zich niet: 'Ik werk anders hard genoeg voor mijn baas'.

Voormalig kapsalonhoudster Tholenaars houdt gelaten de vele onderzoeken naar burnout bij. Het valt haar op dat er veel aandacht is voor de vermoeide werknemer en niet voor kleine zelfstandigen die op hun tandvlees lopen. Ondernemers hebben namelijk grote kans op burnout en aanverwante klachten, zoals Tholenaars zelf heeft ondervonden.

Ze had altijd veel plezier in haar ondernemerschap en dat maakte dat ze na sluitingstijd snel at, de kinderen naar bed bracht en nog even de administratie en andere klusjes ging doen. Naast haar bed wachtte vervolgens de vakliteratuur op het nachtkastje. Op vrije dagen bezocht Tholenaars vakbeurzen en de groothandel. Sluipenderwijs richtte zij haar dagen helemaal in rond haar werk.

'Ik heb onlangs met iemand van Cadans (UWV) het aantal uren berekend dat ik in de week heb gewerkt. Dat waren er heel wat meer dan de openingstijden van de zaak. Het werk er omheen had ik nooit als werk gezien. Het klopt dat jezelf de strengste baas bent.'

Tholenaars merkt een groot verschil met werknemers die te kampen hebben met oververmoeidheid en burnout, ergert zich zelfs aan het 'gezeur' van sommigen op bekende internetfora als Burnin.nl.

'Het is waar: niemand heeft mij verplicht om zo hard te werken. Maar dat geldt ook voor werknemers. Zij maken ook hun keuze. Daarbij geven sommigen wel erg makkelijk de schuld aan hun werkgever. Het ligt aan het falend management, ze worden te weinig begeleid, wachten maar op een aanbieding van een reïntegratietraject. Terwijl je om te herstellen zelf verantwoordelijkheid moet nemen voor wat je is overkomen.'

Ze heeft sinds haar tweede keuring niets meer van de uitvoeringsinstelling gehoord. Haar behandeling door een psycholoog en hapto-therapeut heeft zij zelf geregeld en bekostigd. Beetje bij beetje is zij er achter gekomen dat psychische en zelfs lichamelijke vermoeidheid meer te maken heeft met haarzélf dan met het werk dat zij deed.

Dat niet alle moeheid is te wijten aan veeleisende bazen en collega's, wordt bevestigd in het huisartsenonderzoek van Nivel. De oorzaak van vermoeidheid ligt ook in persoonlijkheid en levensstijl. Het hebben van betaald werk heeft geen relatie met moeheid.

Arbeidsongeschikten en werklozen rapporteren namelijk ook vermoeidheidsklachten aan hun huisarts. Maar liefst 81 procent van de arbeidsongeschikte vrouwen zegt moe te zijn. De combinatie van betaald werk en zorgtaken veroorzaken vaak nog grotere vermoeidheid.

Een hyperactieve levensstijl kan uiteindelijk leiden tot een chronische vermoeidheidsyndroom (CVS), volgens onderzoek van de Katholieke Universiteit Leuven. Vooral bij mensen die moeilijk 'nee' kunnen zeggen, altijd gebrek aan tijd hebben of voortdurend topprestaties willen leveren, kortom de workaholics.

CVS volgt op langdurige overbelasting. Daarbij spelen vaak psychische zorgen (echtscheiding, werkproblemen, traumatische gebeurtenissen) en fysieke belasting zoals slaaptekort en lange werkdagen een belangrijke rol.

Ernstig vermoeide mensen willen hun belastbaarheid, zoals psychologen het noemen, nog al eens overschatten. Het komt er op neer dat mensen meer wíllen doen dan ze werkelijk aankunnen. En die boodschap valt niet makkelijk te verteren in een samenleving die overgegaan is van 'alles kan' naar 'alles moet'.

Tholenaars: 'Ik mis werken en heb er soms moeite mee om mijn man naar zijn werk te zien gaan. Hij doet allemaal interesssante dingen en ontmoet daardoor allerlei mensen. En ik zit thuis aan mijzelf te werken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden