Wie naar Bayreuth wil, moet veel geduld hebben

Geen 'promi's' bij het Wagnerfestival 2003, maar wel bezoekerswachtlijsten van tien jaar: Der fliegende Holländer luidt de laatste fase in van Wolfgang Wagners directeurscarrière....

Ontgoocheling op de Groene Heuvel: de 'prominenten' laten het afweten! Niet dat er niets te juichen valt vanachter de dranghekken voor het Wagner Festspielhaus. Daar komt Thomas Gottschalk, een talkshowpresentator en vleesgeworden Kir Royal, met zijn föhncoiffure, glitterbril en zilverkleurig vest. Middelbare dames met fototoestellen in de aanslag zingen Happy birthday voor mevrouw Stoiber, echtgenote van de Beierse CSU-voorman.

Maar van Schwarzenegger-of Claudia Schiffer-achtigen geen spoor. Zelfs prinses Gloria von Thurn und Taxis, roddelperslievelinge en vaste festivalgenodigde, is nergens te bekennen. De Richard Wagner Festspiele, ooit bezocht door monarchen en grootvizieren, later door Vaclav Havel en Mikhail Gorbatsjov, moeten het bij de opening anno 2003 doen met CDU-voorzitster Angela Merkel en met Regine Sixt, honorair-consul van Barbados, die tevens iets doet in de autoverhuurbranche.

De vraag is waarom de interesse bij de 'promi's'is getaand. Het lijkt erop dat rond Wolfgang Wagner, de 83-jarige festivalleider die van geen wijken wil weten, het aftellen is begonnen. Maar misschien is dat laatste juist weer de reden waarom de publieke belangstelling voor de Wagner Festspiele zo exorbitant is toegenomen. Toeval of niet, nu Wolfgangs leiderschap zijn laatste fase is ingegaan, heeft de run op de kaarten onwaarschijnlijke proporties aangenomen. Het festival heeft 54 duizend plaatsen te vergeven. Er waren dit jaar een half miljoen bestellingen. Liefhebbers die dit jaar op het idee komen, zullen pas in 2013 aan de beurt zijn, vooropgesteld dat ze hun aanvraag ieder jaar herhalen (anders verdwijnen ze van de lijst).

Het doet denken, zoals de Süddeutsche Zeitung analyseerde, aan een Trabant-bestelling in de voormalige DDR. Het verschil is alleen, dat een aspirant-Trabantrijder wist wat hij over tien jaar kon verwachten. Wat het Wagnerfestival anno 2013 voor Wagnerproducties zal bieden weet niemand, ook Wolfgang Wagner niet.

Verder is het opvallend rustig geworden rond de kleinzoon van de componist. Pogingen van de Beierse cultuurminister Zehetmaier om hem af te zetten, zijn stukgelopen op de clausule dat hij voor het leven is benoemd. Van de reserve-intendant of 'vrije medewerker'die Wolfgang sinds een paar jaar naast zich moet dulden, de Münchense theaterdirecteur Klaus Schultz, heeft hij hoegenaamd geen last (Schultz staat in de festivalbrochure nergens genoemd), en de kritiek op zijn ensceneringskunstis verstomd, sinds Wolfgang aankondigde dat hij nooit meer zal regisseren.

Of de luwte zich onbekommerd zal voortzetten, staat nog wel te bezien. De man die zich als Wagnerregisseur onderscheidde als 'de zwak getalenteerde broer van Wieland Wagner'maar als producent uitblonk door teams te vormen rond theatervernieuwers als Patrice Chéreau, Harry Kupfer en Heiner Müller, heeft producties in petto die in sommige Duitse media nu al zijn becommentarieerd als een vlucht naar voren.

De Tristan-enscenering van Christoph Marthaler die voor 2005 op het programma staat, heeft nog het meest van een safe bet. Minder is dat het geval rond de Deense cineast Lars von Trier, die tot voort kort nog nimmer een operahuis betrad. Hij gooit zich in

2006 voor de leeuwen als regisseur van de Ring. Met de regisseur Martin Kusej, op de lijst voor de nieuwe Parsifal van volgend jaar (met als dirigent Boulez), had Wolfgang inmiddels onenigheid. Voor hem in de plaats komt, tot verbijstering van Wolfgangvrienden en Wolfgangvijanden, de 43-jarige cineast, theaterregisseur en operanoviet Christoph Schlingenschieff. Bekend als inpeperaar van Duitse trauma's, onder meer via de film Das deutsche Kettensagenmassaker, waarin Westduitsers enkele tienduizenden Ossi's tot worst verwerken, en een Hamlet, gespeeld door een cast met gewezen neo-nazi's.

Bezien in dat kader biedt de nieuwe Fliegende Holländer, de openingsvoorstelling van dit jaar gedirigeerd door Marc Albrecht en geregisseerd door de 38-jarige Claus Guth, maar kinderspel. Letterlijk en figuurlijk.

Wagners toonzetting van de dolende zeeman, wiens ziel slechts gered kan worden door de liefde van een zichzelf opofferende vrouw, kent een ensceneringsgeschiedenis waarin de sage beurtelings verbeeld is als een droom van de vrouw in kwestie (Senta), haar vader (kapitein Daland), haar verloofde (Erik), dan wel de jonge Stuurman van Daland.

Bij Claus Guth is Senta weer aan de beurt als fantaserende instantie. Maar dan in de gedaante van een achtjarig meisje, dat het toneel argeloos-charmant onveilig maakt, de fraai zingende sopraan Adrienne Dugger en de nog fraaier zingende Endrik Wottrich (Erik) voor de voeten loopt, met poppen speelt die zich vermenigvuldigen tot levende koren van Matrozen en Spinsters, en in haar vader Daland de gedaante ziet van de Vliegende Hollander en omgekeerd. Het leidt tot een twijfelachtige dubbelgangerkomedie waarin de baritons John Tomlinson (Hollander) en Jaakko Ryhänen (Daland) elkaars evenbeeld zijn. Dit drie akten lang in de beslotenheid van een Stena Line-achtige lobby zonder uitzicht op zee, maar met een modelscheepje hangend aan het plafond.

Niet zozeer een 'psychologische studie', zoals Guth pretendeert, noch een daad van operarevolte, als wel een ernstig geval van doorgeschoten Duitse dramaturgie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.