Wie met iedereen solidair is, is met niemand solidair

Op 17 december hield Jan Pronk de Den Uyllezing over linkse politiek. Wouter Bos denkt dat Pronk het niet met hem eens wíl zijn....

Over de solidariteit kreeg ik het van Jan Pronk voor de kiezen. Om te beginnen zou ik solidariteit te rationeel benaderen als ik erop wijs dat de geschiedenis ons heeft geleerd dat elementen van welbegrepen eigenbelang altijd een rol spelen en dat we er dus goed aan doen geen situatie te laten ontstaan waarin de middenklasse – financiers van de solidariteit in de verzorgingsstaat – zelf geen belang meer heeft bij die solidariteit.

Tja, ik kan er ook niets aan doen dat het zo in elkaar zit. Dat is voor mij geen reden niet ook een moreel pleidooi voor solidariteit te houden, maar dat heeft, zonder oog voor het welbegrepen eigenbelang van de middenklasse, weinig kans van slagen. Juist die verbondenheid van de middenklasse met de solidariteit staat zeer onder druk en dat proces moeten we geen kans geven. Dat is klassieke sociaal-democratie.

Pronks aversie gaat nog een slag dieper. Hij ziet het verband tussen mijn standpunt over eigenbelang en een andere conclusie die ik trek. Hij citeert uit Dit land kan zoveel beter: ‘Elke vorm van solidariteit kan alleen maar tot stand komen en in stand blijven door anderen daarvan uit te sluiten. Insluiting en uitsluiting horen bij elkaar. Wie met iedereen solidair is, is uiteindelijk met niemand solidair.’ Pronk ‘acht deze stelling in strijd met sociaal-democratische beginselen’.

Ik denk dat Pronk mijn conclusie over welbegrepen eigenbelang en insluiting/uitsluiting niet wil delen. De afgelopen jaren heb ik gemerkt dat dit stellingen zijn die in sociaal-democratische kring de nodige weerzin oproepen. Het liefst willen we solidariteit als een hoogstaande morele categorie zien, ver verheven boven platte redeneringen over eigenbelang. En het liefst willen we solidair zijn met iedereen. Ik heb onderschat dat een te rationele benadering van solidariteit ontmoedigend kan werken op een ieder die primair moreel gemotiveerd is. Die benadering past ook beter bij de georganiseerde solidariteit van de verzorgingsstaat dan bij de internationale solidariteit waar Jan Pronk aan appelleert. Hier heeft hij ontegenzeggelijk een punt.

Maar dat lost het probleem niet op. Dat de solidariteit van de verzorgingsstaat altijd een vorm van uitsluiting vraagt en dat juist dat de sociaal-democratie voor pijnlijke dilemma’s stelt, werd al onderkend door de commissie-De Boer die de verkiezingsnederlaag van 2002 onderzocht. De simpelste illustratie van deze stelling is het feit dat al onze solidaire regelingen in de verzorgingsstaat om scheidslijnen vragen: wie mag wel een recht doen gelden en wie niet? Zouden we dat niet bepalen, dan zou het stelsel al snel onbetaalbaar worden. Zo zijn er nog meer dilemma’s van in- en uitsluiting die we liever niet zien. De commissie-De Boer wees op het feit dat er een tegenstelling lijkt te bestaan tussen een uitgebreide verzorgingsstaat en een genereus migratiebeleid: die twee gaan bijna nooit samen. En wat te denken van het feit dat een te grote bescherming van werknemers een belemmering kan betekenen voor de kansen op een baan voor werkzoekenden? Solidariteit is geen free lunch.

Pronk vindt dat de PvdA het oor te veel laat hangen naar de middenklasse en dat de prioriteit verlegd moet worden naar de onderklasse. Dat zou niets minder betekenen dan dat we breken met de traditie van de PvdA als partij die probeert een coalitie te smeden van onderklasse, solidaire middenklasse en verlichte intellectuelen. Dat doen we omdat we de onderklasse alleen maar kunnen helpen en verheffen als de middenklasse bereid blijft de portemonnee te trekken.

Versterking van de solidariteit als grondslag voor een rechtvaardige samenleving vergt inderdaad een overtuigend moreel appèl om verantwoordelijkheid voor elkaar te nemen. Minstens zozeer vraagt het om aandacht voor de belangen van de middenklasse, de betaalbaarheid van de solidariteit en de noodzaak de lotsverbondenheid en saamhorigheid tussen verschillende lagen van de bevolking te versterken. Omdat de samenleving steeds diverser wordt, zou hier wel eens de grootste uitdaging voor de sociaal-democratie in de komende decennia kunnen liggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden