Wie maakt een einde aan de piraterij?

Hoezo is het doodnormaal om muziek en films te downloaden zonder ervoor te betalen? Advocaten hekelen de slepende 'crisis in het auteursrecht'.

'Ik ben blut', zegt Sean Parker in de film The Social Network tegen een meisje met wie hij de nacht heeft doorgebracht. 'Er is weinig geld te verdienen met gratis muziek. Zeker als alle grote artiesten een rechtszaak tegen je aanspannen.'


Parker was in 1999 medeoprichter van Napster, een van de eerste webdiensten die het uitwisselen van muziekbestanden op grote schaal mogelijk maakte. Hij en zijn zakenpartner kregen de halve muziekindustrie over zich heen wegens het schenden van auteursrechten. In 2001 zagen ze zich na een aantal rechterlijke uitspraken gedwongen de dienst te sluiten.


Wat begon met een paar rechtszaken tegen Napster is in negen jaar tijd uitgegroeid tot een onophoudelijke, wereldwijde stroom juridische gevechten tussen artiesten en een groeiend aantal consumenten dat inbreuk maakt op het auteursrecht.


Ook in Nederland staat komende week weer een belangrijke uitspraak op de rol. Die gaat over de vraag of de website FTD zich schuldig heeft gemaakt aan het illegaal openbaar maken van de film Komt een vrouw bij de dokter. Een decennium vol juridische touwtrekkerij, veroordelingen, wetenschappelijke discussies en verhitte debatten heeft teleurstellend weinig opgeleverd. Het probleem is schijnbaar onoplosbaar.


Aan de ene kant staan de artiesten. Hun recht op zeggenschap over hun werk wordt stelselmatig geschonden. Hun platen, films en televisieseries worden, zonder dat zij daar toestemming voor hebben gegeven, illegaal verspreid via internet en komen op die manier bij miljoenen mensen terecht zonder dat zij daar een cent aan verdienen.


Volgens cijfers van de International Federation of the Phonographic Industry is de omzet in de branche in negen jaar tijd wereldwijd teruggelopen van 27 miljard dollar (19,7 miljard euro) naar 17 miljard dollar. En dat is alleen nog de muziekindustrie. Met het toenemen van bandbreedte op internet en dankzij uitbreiding van de manieren om grote bestanden te verkleinen, zijn films de afgelopen jaren ook steeds populairder geworden als downloadmateriaal. De laatste twee jaar zijn vooral televisieseries populair geworden en sinds dit jaar zijn ook illegaal aangeboden e-books in trek.


Aan de andere kant staan de downloaders. Zij laten hun computers vollopen met al dat illegaal aangeboden materiaal. Omdat het kan, omdat het eenvoudig is en gratis, omdat ze vinden dat muzikanten en hun bazen wel genoeg verdienen, omdat de pakkans minimaal is of omdat - in sommige landen, zoals in Nederland - er geen expliciet downloadverbod is.


Naast de consumenten en de artiesten is er nog een derde groep die onderdeel vormt van het probleem. Het gaat om de partijen die tussen hen in staan en die het uiteindelijke downloaden mede mogelijk maken: websites die illegaal aanbod makkelijk doorzoekbaar maken, websites die verwijzen naar illegaal aanbod, softwaremakers die programma's maken om bestanden mee te verspreiden, ze te verknippen en ze weer aan elkaar te lijmen en ga zo maar door.


Die partijen bewijzen dat Parker in 1999 iets verkeerd deed met Napster en dat met 'gratis' muziek wel degelijk goed kan worden verdiend. Uit schattingen in verschillende studies blijkt dat de waarde van muziek die wereldwijd illegaal wordt gedownload ongeveer eentiende is van de waarde van de totale markt. In 2010 zou het gaan om 1,7 miljard dollar. De tussenpersonen verdienen aan advertenties op hun sites, aan donaties en aan verschillende abonnementsvormen. In de bedragen zijn overigens nog niet de inkomsten verwerkt die internetserviceproviders, zoals Ziggo, UPC en KPN, halen uit het faciliteren van de benodigde bandbreedte.


Nederland staat er internationaal gezien overigens slecht op, aldus Hein van der Ree, directeur van Buma/Stemra. 'Van alles wat digitaal wordt gedownload in Nederland is maar een heel klein deel legaal. In de VS, waar wel een downloadverbod is, is dat veel meer.'


Een van de gevolgen van de jarenlang slepende discussies is dat veel consumenten er van overtuigd lijken dat ze recht hebben op 'gratis' muziek, films en televisieseries. Sterker: mensen die zich in het openbaar opwinden over het feit dat het auteursrecht inmiddels een van de meest geschonden rechten is, kunnen de volle laag verwachten. 's Werelds beste DJ, Armin van Buuren, deed onlangs een oproep aan zijn fans te stoppen met het downloaden van illegaal aangeboden muziek. Op websites als GeenStijl en FOK!forum werd Van Buuren direct uitgemaakt voor alles wat mooi en lelijk is. Hetzelfde lot treft overigens organisaties als Buma/-Stemra en stichting Brein.


De vaststelling van ict-eurocommissaris Neelie Kroes eerder deze week dat er een probleem is en dat het Europees auteursrecht nodig gemoderniseerd moet worden, snijdt duidelijk hout.


Dirk Visser, auteursrechtadvocaat bij advocatenbureau KMVS, stelt zonder omhaal van woorden dat er sprake is van een crisis in het auteursrecht. 'Betrokkenen durven zich steeds vaker niet te beroepen op hun rechten', zegt hij. 'Ze zijn bang afgemaakt te worden door de publieke opinie.' 'De rechten van rechthebbenden worden steeds vaker geschonden. Het is diefstal, waar grof geld in omgaat en iedereen begrijpt dat.'


Vivien Rörsch, advocaat en auteursrechtspecialist van advocatenkantoor De Brauw valt hem bij. 'De wetgever is in Nederland enorm laks geweest en heeft de huidige situatie mede helpen creëren. Het is bijvoorbeeld toch heel vreemd dat internetproviders geld verdienen aan sites waarmee constant inbreuk wordt gemaakt op auteursrechten?'


Waar Rörsch met de beschuldigende vinger naar de wetgever wijst, zijn er ook mensen die de film- en platenmaatschappijen zelf als hoofdschuldige zien. Internetadvocaat Christiaan Alberdingk Thijm van Solv-advocaten is zo iemand. Hij vertelt de volgende anekdote over de oprichters van Kazaa, een in 2001 opgerichte webdienst voor het uitwisselen van muziekbestanden.


'In 2001 ging ik met hen langs allerlei platenmaatschappijen omdat zij licenties wilden afsluiten om een legale dienst op poten te zetten', aldus Alberdingk Thijm. 'Geen van die partijen had daar interesse in. Die zeiden gewoon: wij weten zelf wel hoe we platen moeten verkopen en hebben jullie daar niet bij nodig.'


Dirk Visser moet tot zijn ontsteltenis bekennen dat hij die reflex nog steeds tegenkomt. 'Het werkt zo. De markt denkt: we kunnen wel meewerken met al die internetmodellen, maar dan jagen we de industrie tegen ons in het harnas. Als ik e-books ga uitgeven, worden de boekhandels boos en maken ze daar geen reclame meer voor mijn boek.


'Met cd's gaat dat net zo. Er wordt nog te veel nagedacht over de korte termijn, terwijl ze moeten nadenken over de vraag hoe ze op de lange termijn nog relevant kunnen zijn en op welke manier er met muziek nog geld te verdienen valt.'


Daarover wordt natuurlijk nagedacht, zegt Tim Kuik van de stichting Brein, die piraterij bestrijdt. 'Maar zolang je op elke hoek van de straat gratis illegale spullen kunt krijgen, wordt een verdienmodel wel erg lastig.' Kuik: 'Je moet het illegale aanbod kunnen afsnijden. Daarvoor zullen ook de internetserviceproviders hun verantwoordelijkheid moeten nemen.'


Daarnaast moet de industrie zorgen voor voldoende legaal digitaal aanbod, vindt Kuik. 'Dat daar behoefte aan is, zie je aan een dienst als Spotify, die legaal en deels tegen betaling streaming muziek (muziek die je niet downloadt op je computer maar via de website van Spotify afspeelt, red.) aanbiedt.'


Platenmaatschappijen hebben 17 procent van dat bedrijf in handen. Ook een downloadverbod is volgens Kuik nodig. 'Dan kan je, net zoals dat nu in Frankrijk gebeurt, mensen die toch blijven downloaden, waarschuwen dat dat niet mag. Als ze na nog een waarschuwing hardnekkig doorgaan, kan je ze in het uiterste geval tijdelijk afsluiten van internet. Pas als er sancties zijn, werkt zo'n verbod.'


Het Franse model is omstreden. Partijen als Xs4all, Bits of Freedom, maar ook verscheidene politieke partijen, waaronder D66 en GroenLinks, verzetten zich er heftig tegen. GroenLinks europarlementariër Judith Sargentini formuleert het grote bezwaar van velen: 'Zonder tussenkomst van de rechter mensen afsluiten van internet gaat tegen de burgerrechten in. Bovendien kan je niet op individueel niveau vaststellen dat iemand iets doet wat niet mag, zonder zijn privacy te schenden. We moeten niet belangrijke burgerrechten te grabbel gooien omdat artiesten vinden dat ze te weinig verdienen.'


Spookbeelden, vinden de voorstanders van een verbod. Zij wijzen erop dat in landen om ons heen een downloadverbod helemaal niet tot grote problemen leidt omdat er goede afspraken zijn gemaakt om te voorkomen dat de privacy van mensen wordt aangetast. 'Bovendien', zegt Dirk Visser, 'Dat we huiselijk geweld verboden hebben verklaard, betekent toch ook niet dat we bij iedereen achter de deur gaan kijken om te zien of ze zich wel aan de regels houden.'


Dat Nederland al tien jaar lang deze discussie voert zonder tot een oplossing te komen, steekt veel betrokkenen. Met advocaat Rörsch van De Brauw stelt Hein van der Ree vast dat de wetgever in Nederland veel te lang heeft gewacht met het nemen van maatregelen om een eind te maken aan deze situatie.


Hij verwijst naar het rapport dat de commissie-Gerkens vorig jaar uitbracht. De commissie, met onder anderen Fred Teeven, de huidige staatssecretaris van Justitie en Veiligheid, raadde het parlement onder meer aan een downloadverbod in te stellen. 'Dat onderwerp is na de val van het laatste kabinet-Balkenende controversieel verklaard en het rapport is in een la verdwenen', zegt Van der Ree. 'Doodzonde.' Teeven, die als staatssecretaris over de kwestie gaat, laat weten dat hij momenteel niet inhoudelijk wil reageren omdat hij nog bezig is met een notitie over de actuele ontwikkelingen in het auteursrecht. 'Die stuur ik begin 2011 naar de Kamer.'


Verder weg van het gekrakeel stelt advocaat Rörsch dat het er uiteindelijk om gaat dat de artiest zelf weer zeggenschap krijgt over zijn werk. 'Dat is de basis van het auteursrecht. Nu beslissen anderen voor de artiest dat het wel prima is dat zijn werk gratis wordt verspreid.'


En uiteraard speelt een redelijke vergoeding daarbij ook een cruciale rol. Dirk Visser denkt dat artiesten er aan zullen moeten wennen dat ze structureel minder zullen gaan verdienen. 'Dankzij al het zogenaamde gratis aanbod, is de geest uit de fles, vrees ik. Die krijg je niet zo makkelijk terug.' Van der Ree van Buma/Stemra wil daar voorlopig nog niets van weten. 'Onzin! Er is nog nooit zoveel vraag geweest naar muziek als nu. Het is volgens normale economische wetten niet te verklaren dat iets waar zoveel vraag naar is, geen waarde zou hebben. We moeten op zoek naar nieuwe verdienmodellen. En die gaan we ook vinden. De inkomsten uit muziek zullen weer gaan groeien.'


Legaal/illegaal

In Nederland is het verboden om zonder toestemming van een rechthebbende auteursrechtelijk beschermd materiaal aan te bieden op internet. Uploaden van zulk materiaal is dus strafbaar. Wie het materiaal voor eigen gebruik wil downloaden kan dat momenteel nog straffeloos doen. Voor software en games bestaat om onduidelijke redenen een uitzondering. Downloaden van illegaal aangeboden games of software is nu al strafbaar. Voormalig minister van Justitie Donner zei dat downloaden van illegaal aangeboden materiaal niet zijn voorkeur heeft, maar dat het voor muziek en films is toegestaan omdat daarvoor een 'thuiskopieheffing' bestaat.


THUISKOPIE

Het auteursrecht kent in Nederland een paar uitzonderingen. Zo is het toegestaan om muziek of films voor eigen gebruik te downloaden. Om artiesten daarvoor te compenseren bestaat de zogenaamde thuiskopieheffing. Dat is een opslag op de prijs van lege cd's en dvd's. Dat geld wordt verdeeld onder alle rechthebbenden. Veel mensen, onder wie de voormalige minister van Justitie, vinden dat downloaden van illegaal aangeboden materiaal legaal moet blijven omdat er al een heffing voor wordt betaald. Tegenstanders wijzen erop dat vrijwel niemand meer muziek op dvd's en cd's zet. Als downloaden legaal blijft, moet de thuiskopieheffing flink omhoog, stellen zij.


UITWISSELING

Er zijn veel manieren waarop mensen bestanden met elkaar delen. Veruit het populairst is al jaren via zogenoemde peer-to-peer-netwerken. De muziek- en filmbestanden staan niet op één centrale server, maar zijn opgeknipt in delen die op computers van particulieren staan. Met speciale software worden die bestanden tussen verschillende gebruikers uitgewisseld. De snelheid waarmee bestanden worden gedownload is mede afhankelijk van de hoeveelheid andere computers die aan staan en van de hoeveelheid gebruikers die een bepaald bestand op hun computer hebben. De bekendste peer-to-peer-netwerken maken gebruik van torrentbestanden.


POPULAIR

Het al in 1980 ontwikkelde Usenet wint sterk aan populariteit onder downloaders. In nieuwsgroepen op Usenet kunnen alleen tekstbestanden worden geplaatst. Muziek en films die via Usenet worden gedeeld, worden daarom eerst in stukken geknipt die vervolgens als tekstbestanden op Usenet worden gezet. Een gebruiker kan die bestandjes downloaden en met behulp van software weer aan elkaar plakken en omzetten in muziek of films. Ook cyberlocking wint terrein. Daarbij worden bestanden in hun geheel op een centrale server gezet. De uploader krijgt een link naar het bestand en deelt die vervolgens met anderen.


'Artiesten worden makkelijker bekend'

Naam: Martijn van Geffen (23)


Woonplaats: Maastricht


Studie: Conservatorium Maastricht jazzpiano


'Ik koop regelmatig cd's in de winkel, via bol.com of via iTunes. In de winkel doe ik meestal impulsaankopen. In totaal bezit ik ruim tweehonderd cd's en op mijn computer staat ongeveer 30 gigabyte aan muziek. Als muzikant heb ik geen problemen met gratis muziek downloaden. Sterker nog, ik vind het zelfs goed omdat door het internet veel meer artiesten bekend zijn bij het publiek. Daardoor kunnen ze zich makkelijker profileren. De denkwijze bij veel artiesten moet veranderen, want een nieuw nummer zie ik als een visitekaartje van de muzikant. Als de internetgebruiker de muziek waardeert, komt hij vanzelf naar een concert. Zo wordt er dan alsnog geld verdiend door het maken van nieuwe muziek. Films downloaden vind ik overigens van een andere orde. Als mensen niet meer naar de bioscoop gaan, verdient de filmindustrie te weinig om goede films te kunnen maken. Maar ik ben bang dat het niet meer tegen te houden is. Regelgeving tegen downloaden van muziek en films is oncontroleerbaar. Daarbij zal er telkens iets anders worden verzonnen om de regels te omzeilen.'


Michiel Philippart


'De wet zal altijd achter de feiten aanlopen'

Naam: Silvie Groenen (20)


Woonplaats: Utrecht


Studie: Universiteit Utrecht, Geesteswetenschappen


'Het is eigenlijk niet normaal dat iedereen alles gratis op internet kan downloaden. Games, muziek, films en zelfs boeken pluk je zo van het internet. Het is eigenlijk een vorm van stelen, maar niemand bekijkt het zo. Zelf doe ik het ook. Ik heb zelf ongeveer 20 gigabyte aan gedownloade muziek op mijn computer en iPod staan. Het is voor studenten te makkelijk om muziek gratis te bemachtigen.


Dat de jongeren massaal aan het downloaden zijn geslagen, komt ook door financiële beperkingen. Studenten hebben, net als ik, weinig te besteden. Een cd kost al gauw 10 tot 15 euro, even veel als een avond stappen. Een nadeel van downloaden is dat consumenten minder kritisch selecteren. Iedereen heeft duizenden nummers zonder ze allemaal beluisterd te hebben. Ik denk dat het de overheid nooit zal lukken om hier wetten voor te verzinnen, omdat er telkens iets nieuws wordt verzonnen. De wet zal altijd achter de feiten aanlopen. De muziekindustrie moet zelf creatief zijn en zorgen dat er toch voldoende geld wordt verdiend om goede muziek te blijven maken.'


Michiel Philippart


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden