Wie is ontwerper en architect Antonio Citterio?

Kantoortorens en wooncomplexen ontwerpt architect Antonio Citterio, maar het liefst leeft hij zich uit op de sofa. 'Als je duizenden euro's voor een bank uitgeeft, wil je 'm vóelen.'

Antonio Citterio Beeld Wolfgang Scheppe
Antonio CitterioBeeld Wolfgang Scheppe

De werkkamer van de Italiaanse architect en meubelontwerper Antonio Citterio (1950) oogt als een chique woonkamer. Zijn bureau heeft de jaloersmakende afmeting van een Italiaanse familie-eettafel. Er staan vijf stoelen omheen, zijn eigen bureaustoel niet meegerekend. Voor de glazen schuifdeuren naar het dakterras staan een lage sofa en een salontafel; eromheen staan twee leren krukjes. Aan de andere kant van de kamer staat een luie chaise longue, voor de middagdutjes - het beste middel om de geest scherp te houden, aldus Italiaanse ontwerper. Het interieur is stijlvol, verzorgd en overal liggen stapels boeken. Het is een zorgvuldige harmonie van modern design en rustige natuurtinten als bruin, beige en wit. De onberispelijke inrichting van deze bovenste verdieping van zijn kantoor zal Antonio Citterio niet veel moeite hebben gekost. Alle meubels zijn immers door hemzelf ontworpen.

Sterker nog, het hele kantoorgebouw, op loopafstand van de Duomo, de Gotische kathedraal in het oude centrum van Milaan, is zijn ontwerp. Het is een modern gebouw dat meteen opvalt in de straat vol klassieke Italiaanse woningen. De strakke gevel van lichtgrijs natuursteen bestaat uit drie vierkante raampartijen en een teruggetrokken façade met metalen deuren op de begane grond. Het graniet, afkomstig uit de Piedmonte-regio, is hetzelfde als in de omliggende gebouwen. Het gebouw is eigentijds, maar sluit tegelijkertijd aan bij een lange traditie. Een vintage Citterio, kortom.

Loungestoel Grand Repos & Ottoman voor Vitra, 2014 Beeld Vitra
Loungestoel Grand Repos & Ottoman voor Vitra, 2014Beeld Vitra
Bank Wing (Flexform) Beeld Flexform
Bank Wing (Flexform)Beeld Flexform

Bij het grote publiek zal zijn naam niet dezelfde herkenning oproepen als die van bijvoorbeeld de gelikte stilist Philippe Starck, de uitbundige lefgozer Marcel Wanders of de strenge minimalist Jasper Morisson. Citterio is nu eenmaal niet zo scheutig met interviews, laat staan met fotoshoots of promotiepraatjes. Bovendien is zijn stijl meer de ingetogen luxe; zijn meubels verkopen zichzelf door fijnzinnigheid, niet door aandachttrekkerij.

Zijn bestseller is de Grand Repos voor Vitra, een sierlijke leunstoel met de curven van een vrouwentaille. De Wing Sofa voor het Italiaanse designlabel Flexform heeft juist een platte zitting waarboven de smalle rugleuning lijkt te zweven. Met zijn Kelvin reduceerde hij voor lampenmerk Flos de aloude bureaulamp tot één smalle zigzagstreep. 'Ik ontwerp meubels die lang meegaan. Ze hoeven niet meteen op te vallen. Maar als je op andere meubels al bent uitgekeken, juist dan blijkt hoe waardevol mijn ontwerpen zijn', zegt Citterio, een energieke zestiger in een - geen verrassing - stijlvolle combi van een chino onder een polo van glanzende kasjmierwol.

Als pas afgestudeerde architect opent Citterio in 1970 zijn designstudio. Sindsdien heeft hij veel zien veranderen in de meubelindustrie. 'Destijds maakte het moderne meubelontwerp, wat wij tegenwoordig design noemen, amper 5 procent uit van de markt. De rest was klassiek en traditioneel. Daarvan wist je niet eens wie de fabrikant was, laat staan de ontwerper. Tegenwoordig is de verhouding andersom. Er worden jaarlijks duizenden nieuwe interieurproducten gelanceerd. Sommige zijn nog geen jaar op de markt, dan is de consument er alweer op uitgekeken. Daar doe ik niet aan mee. Ik werk alleen voor bedrijven die tijd en aandacht investeren in een nieuw product.'

Dat zijn er voor Citterio slechts een handjevol, maar met die bedrijven onderhoudt hij wel een langdurige relatie. Met Arclinea en Flexform werkt hij samen sinds 1988 en 1980; met B&B Italia al sinds 1973. Citterio: 'Het is geen toeval dat het hoofdzakelijk familiebedrijven zijn. Ik wil een persoonlijke relatie opbouwen met mijn opdrachtgevers. De meesten zijn vrienden geworden. Je moet elkaar kunnen vertrouwen.'

De meubelindustrie staat voor grote veranderingen, zegt de ontwerper. Zo voorziet hij de opkomst van brandstores, winkels die eigendom zijn van een merk. 'In de mode is dat al gewoon. Eerst waren het de grote luxe huizen als Louis Vuitton en Hermès die eigen winkels hadden. Nu zijn dat ook gewonere merken als Burberry of Ralph Lauren. Dat gaan we ook zien in design. Bekende meubelproducenten als Cassina, B&B Italia en Vitra openen steeds vaker eigen winkels. Dat betekent dat de kleine merken het steeds lastiger krijgen.'

Over de invloed van internet, dat de modebranche ingrijpend heeft veranderd, is hij sceptisch. 'Als je voor duizenden euro's een bank koopt die tien of meer jaren in je huis zal staan, dan wil je die bank eerst zien en voelen. Internet is geschikt voor kleine en goedkope meubels met een levensduur van hooguit een paar jaar. Daar zal alleen Ikea last van hebben.'

De hoogtijdagen van Alessandro Mendini, Michele de Lucchi en andere grootheden uit de Italiaanse designhistorie heeft hij van dichtbij meegemaakt in de jaren zeventig en tachtig. Citterio heeft zich, in tegenstelling tot die collega's, altijd onthouden van experimentele prototypes of exclusieve kunstobjecten. 'In de jaren zeventig slokte het opzetten van mijn eigen studio alle tijd op. Dat was toen nog geen vanzelfsprekendheid in Italië namelijk. Een industrieel ontwerper ging in loondienst.' Toen vervolgens in de jaren tachtig het radicale ontwerpplatform Memphis het Italiaanse design op zijn kop zette, was Citterio wederom druk met zijn eigen studio, die hij transformeerde in een architectuurpraktijk. 'Het is altijd mijn droom geweest meubelontwerper te worden. Alleen is er in Italië geen opleiding daarvoor; ik heb architectuur gestudeerd. Sottsass, Castiglioni, Gio Ponti - alle grote ontwerpers hier zijn opgeleid als architect. Pas later ben ik mij daadwerkelijk voor architectuur gaan interesseren.'

Lamp Kelvin voor Flos, 2010 Beeld michle branca piero fasanotto
Lamp Kelvin voor Flos, 2010Beeld michle branca piero fasanotto

Een van zijn vroege gebouwen staat toevalligerwijs in Nederland, het postmoderne hoofdkantoor van Esprit in Amstelveen is een robuust jarentachtiggebouw van steen en glas met een opvallende asymmetrische gevel.

Hoewel hij aan de zijlijn van grote vernieuwingen stond, is Citterio gevormd door de rijke Italiaanse designtraditie. De bekendste ontwerpers komen tegenwoordig uit Nederland (Marcel Wanders), Spanje (Patricia Urquiola) of Engeland (Tom Dixon). Maar de stille kracht in de meubelindustrie zijn nog altijd de Italiaanse ontwerpers - juist omdat ze zijn opgeleid als architect, is de overtuiging van Citterio. 'Als architect heb je een beter inzicht in de plaats van een meubel in de ruimte. Daarnaast weet een architect hoe mensen zich gedragen in een ruimte en wat ze verwachten van een meubel. Tot slot is een architect gewend samen te werken bij het realiseren van een gebouw. Hij moet overleggen met de opdrachtgever, met de politiek, met de bouwingenieur en met experts in klimaatbeheersing, de materiaalleverancier, ga maar door. Dat maakt het voor een architect ook vanzelfsprekend om te overleggen met een fabrikant bij het realiseren van bijvoorbeeld een sofa.'

Citterio is een 'renaissanceman', een uomo universale, ontwerper van stad tot stoel. Voor meubelmerken Vitra en B&B Italia ontwerpt hij meubels, maar ook de fabrieken waarin ze worden gemaakt. Voor fitnessfabrikant Technogym tekende hij niet alleen het nieuwe fabriekscomplex, maar ook de flagshipstore, diverse trimtoestellen, inclusief het bedieningspaneel. In meubelontwerp is hij al even divers. Hij ontwerpt aerodynamische kranen voor Axor en hightechlampen voor Flos, maar ook superdeluxe keukens voor Arclinea en plastic stapelstoeltjes voor Kartel. Alleen al voor meubelgigant Vitra ontwierp hij technocratische kantoorsystemen, luie loungestoelen en stoere sofa's.

Meubelontwerp is een weliswaar zichtbaar, maar toch klein onderdeel van zijn kantoor, dat na de toetreding van architecte Patricia Viel als partner in 2000 is omgedoopt Citterio Viel & Partners. Momenteel wordt gewerkt aan kantoortorens in Singapore en Taipei, luxe appartementen in Miami Beach, twee nieuwe Bulgari Hotels in Moskou en Dubai en een handvol winkels en wooncomplexen.

Ladekast Mobil voor Kartell, 1994 Beeld Kartell
Ladekast Mobil voor Kartell, 1994Beeld Kartell

'Dit is de interieurafdeling', zegt hij, met een breed armgebaar zwaaiend over een hele verdieping, waar een vijftiental medewerkers aan het computerscherm zit gekluisterd. De twee verdiepingen daaronder zijn voor architectuurprojecten in Azië en Europa. 'Op ons kantoor in New York werken nog eens vijf architecten.' In totaal werken er meer dan tachtig mensen in wat hij zelf noemt 'een fabriek voor design'. Slechts twee daarvan ontwerpen meubels: Citterio zelf en een medewerker, die is weggestopt in een hoekje van het vier verdiepingen tellende kantoor. Er had ook een boekhouder kunnen zitten, want er staan geen prototypes, bakken met materiaalproefjes of andere voorwerpen die kenmerkend zijn voor een ontwerpafdeling. 'Tijdens de uitwerking van een ontwerp werk ik het liefst direct in de fabriek. Dat bespaart tijd en arbeid en dus ook geld.' Daarbij hoeft hij niet van elke stap in het maakproces een proefmodel te maken. Lachend: 'Weet je wat mijn allereerste ontwerp was? Een sofa! Ik wéét inmiddels wat kan en wat niet kan!'

Ook zijn nieuwste ontwerp is een sofa. Deze Grand Sofà is een volumineuze bank die door de ranke lijn toch sierlijk oogt, ontworpen voor Vitra, dat ook de klassiekers van Ray & Charles Eames, Jean Prouvé en Verner Panton produceert. Voor ontwerpers is deze opdracht zo ongeveer de heilige graal. Vitra staat bekend om zijn behoedzame strategie, waarbij soms jaren wordt uitgetrokken voordat een ontwerp uiteindelijk wordt gelanceerd. Ter illustratie: de ontwikkeling van de Grand Sofà duurde drie jaar. 'Het ontwerp zelf is slechts één facet van een nieuw meubel', legt Citterio uit. 'De technische haalbaarheid, kostenreductie, marketing, distributie, het is allemaal van belang.'

Zijn gezicht krijgt een jongensachtige levendigheid als hij vertelt over het begin van het ontwerpproces. 'Eerst discussieer ik met Rolph (Fehlbaum, de derde generatie aan het roer van familiebedrijf Vitra, red.) over maatschappij, politiek en economie. En we gaan op zoek naar het bestaansrecht van een nieuw product.' Vervolgens schuiven steeds meer medewerkers aan met vragen als: 'Gaan we een bank maken of een fauteuil? Welke consument willen we aanspreken? Hoeveel mag het product kosten? Welke nieuwe technieken en materialen zijn voorhanden? Of willen we juist het bestaande productie-arsenaal beter benutten?' De uitkomst bleek een grote sofa. Citterio bekent dat ook een analyse van de concurrentie erbij hoort. 'Waarmee kan Vitra zich onderscheiden? Dan blijkt dat de markt voor grote banken met dikke kussens verzadigd is. Dus hebben we gekozen voor een grote bank die toch slank en elegant oogt. De economie trekt aan en dus is er ruimte voor een hoogwaardig product dat wat mag kosten.'

Schets Grand Sofà (Vitra) door Antonio Citterio Beeld skizze Grand Sofa Vitra @Citterio
Schets Grand Sofà (Vitra) door Antonio CitterioBeeld skizze Grand Sofa Vitra @Citterio
Grand Sofà voor Vitra Beeld .
Grand Sofà voor VitraBeeld .

Inmiddels is er dan al een jaar verstreken zonder dat er zelfs nog maar een schets is gemaakt. Toch is een omslachtige voortraject juist zeer effectief, aldus Citterio. 'De uiteindelijke briefing voor de Grand Sofà was 'een elegante sofa', punt.'

Hij staat op en pakt een vuistdikke ordner met alle schetsen, technische tekeningen en uitgewerkte details. 'Kijk, dit was mijn eerste idee', zegt hij, wijzend op een pentekening uit de losse pols waarin de contouren van de Grand Sofà zijn te herkennen. 'Dat werk ik vervolgens steeds verder uit. Welke vorm moet het aluminium onderstel krijgen? Hoe dik zijn de kussens die op de bank liggen? Hoe worden de naden gestikt?' Daarbij ontgaat hem geen detail. 'De coupons van de stof heb ik zo ontworpen dat er zo min mogelijk restmateriaal van een lap overblijft.' Ook worden gaandeweg kleine toevoegingen gedaan. 'Door een leren blad over de rugleuning te leggen, fungeert deze als een tafeltje.'

Een Citterio-meubel is bedoeld om lang mee te gaan, soms tientallen jaren. Zijn ontwerpen lenen zich daarom voor aanpassingen en uitbreidingen. In 2010 ontwierp hij de Suita, een driezitsbank met een opvallende kuip. Sindsdien lanceerde Vitra modellen met geïntegreerde werktafeltjes of een verhoogde rugleuning voor extra privacy; daarnaast werd de Suita-familie uitgebreid met bijbehorende fauteuils, een chaise longue, zitbed en voetenbankje. 'Ik houd er altijd rekening mee dat een ontwerp flexibel genoeg is om aangepast te worden aan veranderend gebruik.'

Zorgvuldigheid, dat is het uitgangspunt van het design van Antonio Citterio. Het is ook hoe hij zijn loopbaan heeft uitgestippeld. Over de vraag wat hij graag nog eens zou willen ontwerpen, hoeft hij dan ook niet lang na te denken. 'Niets. Voor de leefomgeving heb ik alles al ontworpen wat ik wil. In andere gebieden voel ik mij niet op mijn gemak. Ik ben eens gevraagd door een elektronicafabrikant om een consumentenproduct te ontwerpen. Die opdracht heb ik teruggeven, want wat weet ik nou van elektrotechniek? Dan zou ik dus een product hebben ontworpen dat zich alleen onderscheidt in esthetiek. Maar telefoons en televisies zien er over het algemeen al goed uit. Daar heb ik niks meer aan toe te voegen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden