Reportage Chemnitz

Wie is ‘het volk’ dat in Duitsland de straat opgaat?

De onrust in Chemnitz gaat al lang niet meer over de dodelijke steekpartij waarvan migranten worden verdacht. ‘Rechts’ en ‘links’ staan tegenover elkaar. Hoe reageert het politieke midden?

Een 'Pro Chemnitz' demonstratie in de straten van Chemnitz. Foto REUTERS

Uwe (45) en Swetlana (46) Slesaczek passeren de politiebusjes nog wat aarzelend. Ze kijken links en rechts naar de twee menigtes, door dranghekken gescheiden. Dan buigen de fors gebouwde drankhandelaar en de tandartsassistente met gestifte lippen hand in hand en vastbesloten naar rechts. Ze zoeken een plek aan de rand, met uitzicht op spandoeken met teksten als ‘Ons land, onze regels’ en de zee van Duitse vlaggen. Hun blikken zijn zowel afwachtend  als verwachtingsvol.

‘Eigenlijk zijn we niet zo van het demonstreren’, zegt Uwe. De voorgaande demonstraties in Chemnitz, hun geboortestad in de Duitse deelstaat Saksen, volgden ze thuis op televisie. Maar vanavond zijn ze erbij. ‘Ik heb het gevoel dat we moeten kiezen’, zegt Swetlana. 

Voor de vierde keer stonden die twee menigtes daar, afgelopen vrijdagavond, in het centrum van de stad waar twee weken geleden een 35-jarige man werd doodgestoken. Twee vluchtelingen uit Syrië en Irak worden verdacht. Vrijdagavond bleef het rustig, maar eerdere demonstraties liepen uit de hand. Links en rechts bekogelde elkaar met straatstenen en bierflessen. Groepen extreemrechte mannen brachten de Hitlergroet en renden achter buitenlands uitziende passanten aan, scholden, deelden klappen uit.

Tot op het hoogste politieke niveau wordt gediscussieerd of het woord ‘klopjachten’, gebruikt door Angela Merkel en de Duitse media, gepast is voor wat er zich in Chemnitz heeft afgespeeld (zie kader).

Rechts bedient zich net als Pegida van de leus ‘Wij zijn het volk’, afkomstig van de regimekritische burgerbeweging in de DDR. ‘Wij zijn met meer’, klinkt het uit het andere kamp. Met het blote oog is te zien dat daar niets van klopt. Rechts is met meer, 2.350 versus 1.000, volgens officiële politiecijfers.

Wig door politiek midden

De leuzen ‘wij zijn meer’ en ‘wij zijn het volk’ slaan niet alleen op deze avond, ze gaan over de vraag wie met welke denkbeelden over asielpolitiek de meerderheid representeert. Wie is het volk? Die vraag splijt niet alleen Chemnitz, maar heel Duitsland, in het bijzonder de CDU. Merkel sprak haar afkeuring uit over het rechtse geweld, maar haar Beierse partijgenoot Horst Seehofer zei dat hij ook was gaan demonstreren als hij een inwoner van Chemnitz was geweest. (Dat hij zich niet bij links zou hebben aangesloten, spreekt in zijn geval voor zich.) Chemnitz drijft een wig door het politieke midden.

‘Ik heb mezelf altijd als deel van het midden beschouwd’, zegt Uwe als de demonstratiestoet zich in beweging zet onder de paarse lucht, hoogzwanger van een onweersbui. Zijn vrouw, verbitterd: ‘het politieke midden bestaat toch niet meer, dat zie je hier toch.’

Iets later, in de stortregen, brengt een jonge man achter hen een kletsnatte Hitlergroet. Hij wordt in de houdgreep genomen door gespierde mannen met een witte band om de arm, ordehouders van de organisatie. ‘Kijk, als dit nu is gefilmd, zul je zien dat dit het beeld van de demonstratie is dat morgen op televisie is’, gromt Swetlana. ‘Ik vind die nazi’s ook dom’, zegt ze.

Toch loopt ze ertussen, omdat ze zich ‘onwel’ voelt bij de ‘dominante aanwezigheid van buitenlandse types in de binnenstad’. ‘Maar schrijft u nu alstublieft niet op dat we tegen buitenlanders zijn’, zegt Uwe. ‘We staan open voor andere culturen, gaan overal ter wereld op vakantie.’ Maar Uwe is ook zuinig op z’n stad. ‘Er is hier na 1989 veel ten goede veranderd. Ik wil niet dat die mensen onze stad en ons land kapotmaken, en dat ze dat in Berlijn negeren.’

Leden van de 'Pro Chemnitz'-beweging verzamelen zich voor het Karl Marx monument in de stad. Op het spandoek staat "Chemnitz is grijs, noch bruin", wat refereert aan de kleur van Nazi-uniformen uit de jaren 20 en 30. Foto AFP

Fonkelnieuwe winkelcentra

In veel opzichten gaat het inderdaad goed met Chemnitz, dat is te zien aan de historisch lage werkloosheid, aan de fonkelnieuwe winkelcentra tussen de DDR-flats, het bloeiende uitgaansleven en de glanzend gerestaureerde openbare gebouwen uit de Duitse keizertijd, voor zover die de bombardementen in 1945 hebben overleefd. Toch stemde een kwart van de bevolking vorig jaar bij de verkiezingen op de rechts-populistische AfD.

Tot 2015 lag het aandeel buitenlanders in de bevolking van Chemnitz onder de 2 procent, en dat waren vooral studenten van de technische universiteit. Nu is dat ruim 8 procent. Een dusdanige toename is in het straatbeeld van zo’n kleine stad goed zichtbaar.

Immigranten plegen in Chemnitz naar verhouding meer strafbare feiten dan Duitse inwoners. Het aandeel van buitenlandse daders is in een paar jaar gestegen tot 45 procent, bij de helft daarvan betreft het overtredingen van de asielwet, bijvoorbeeld fraude met uitkeringen. Gaat het om geweldsdelicten, dan heeft ruim 20 procent van de daders geen Duits paspoort. Dit cijfer is vergelijkbaar met dat uit andere deelstaten, zoals zondag op tragische wijze werd geïllustreerd in het plaatsje Köthen in Saksen-Anhalt, waar een Duitser omkwam na een vechtpartij met twee Afghanen.

Susanne Meysick (51) en Klaus Kowalka (50), geliefden en eigenaren van de Chemnitzer boekhandel Lessing und Kompanie, kennen de criminaliteitsstatistieken, maar zeggen er hier in de stad nooit iets van te merken. ‘Misschien zitten we met onze boekwinkel ook wel in een soort bubbel’, glimlacht Kowalka. ‘Maar ik wil niet ontkennen dat er problemen zijn, dat er in Duitsland vluchtelingen rondlopen die geen aanstalten maken te integreren, dat we als samenleving veel harder moeten werken om dat te veranderen.’

Vervaging van de grens

Ook Kowalke en Meysick beschouwen zichzelf als deel van het politieke midden, maar als ze zouden demonstreren zou dat met links zijn. In verband met de regen hebben ze gekozen voor een derde optie: ze gaan naar het plein voor de opera, waar het symfonieorkest buiten Beethovens negende speelt, Alle Menschen werden Brüder. Dat doen ze omdat ze willen laten zien dat ze zich zorgen maken over ‘de vervaging van de grens tussen rechts en extreemrechts’, zoals Meysick het verwoordt.

Die vervaging ziet ook Dierk Borstel, hoogleraar praktijkgeoriënteerde politicologie aan de Hogeschool van Dortmund. Hij spreekt liever van een ‘brug’ waarvan de peilers werden gebouwd door Pegida en het wegdek is gelegd door de AfD. Door die brug is het enerzijds eenvoudiger geworden om over integratieproblemen te praten, zegt Borstel. Dat vindt hij een goede ontwikkeling. Maar het is ook gemakkelijker geworden om openlijk een racistisch wereldbeeld te propageren. ‘En dat is zorgelijk.’

Mensen zwaaien met Duitse vlaggen tijdens de 'Pro Chemnitz' demonstraties. Foto AFP

Het leidt in de asieldiscussie tot een ‘radicalisering van het politieke midden’, die dwars door de volkspartijen SPD en CDU heen loopt. In Saksen is dit probleem beter zichtbaar dan in de rest van Duitsland, omdat de Saksische politiek, de regerende CDU in het bijzonder, de activiteiten van extreemrechtse groeperingen in de regio sinds 1989 stelselmatig bagatelliseert. ‘Maar het is niet alleen een Saksisch of Oost-Duits probleem’, zegt Borstel. ‘Kijk naar de standpunten van de CSU in Beieren.’

Pruttelende erlenmeyer

Zo bezien is Chemnitz dezer dagen een pruttelende erlenmeyer waarin zich een potentieel explosieve, maar ook hoogst interessante proef voltrekt waaruit zal blijken wie het dominante discours in de asielpolitiek in handen krijgt en hoe ver naar rechts het nieuwe midden dan komt te liggen.

De strijd om het politieke midden is onvermijdelijk ook een strijd om de symbolen van het politieke midden, van de leus ‘Wir sind das Volk’, tot de negende van Beethoven. Het zijn symbolen die aantonen wie de rechtmatige erfgenamen zijn van de goede kant van de Duitse geschiedenis.

Op zaterdagochtend, als in het centrum van Chemnitz de demonstranten hebben plaatsgemaakt voor marktkramen en keuvelende gepensioneerden, speelt het carillon van de Sint Markus-kerk zo’n symbool: Die Gedanken sind frei, een negentiende-eeuws protestlied dat ook door het verzet tegen de nazi’s werd gebruikt. Het lied is populair bij links, maar raakte de laatste jaren ook in AfD-kringen in zwang – vooral voormalig partijleider Frauke Petry zong het graag. In het gepolariseerde Chemnitz rijst dan vanzelf de vraag: aan welke kant staat de klokkenluider? 

Kiem gelegd voor nieuwe regeringscrisis

Met zijn twijfel aan de echtheid van de filmpjes van rechts geweld in Chemnitz heeft de chef van de Duitse binnenlandse veiligheidsdienst, Hans-Georg Maassen, niet alleen zichzelf in het nauw gedreven, maar ook de kiem gelegd voor een nieuwe regeringscrisis.

Verschillende prominente SPD-politici, onder wie secretaris-generaal Lars Klingbeil en Malu Dreyer, minister-president van de deelstaat Rijnland-Palts, eisten dit weekend zijn aftreden. Maassen wordt beschermd door minister Seehofer van Binnenlandse Zaken, die politiek verantwoordelijk is voor de Verfassungschutz (BfV).

In een interview met Bild zei Maassen vrijdagmorgen te vermoeden dat er in Chemnitz geen klopjachten op buitenlanders hadden plaatsgevonden. Ook zei hij dat hij ‘goede redenen heeft te denken dat er sprake is van valse informatie, mogelijk om het publiek af te leiden van de moord’.

Dit werd door de Duitse media geïnterpreteerd als openlijke aanval op Angela Merkel, die haar zorgen over het rechtse geweld in Chemnitz had uitgesproken. Het is niet de eerste keer dat Maassen politieke uitspraken doet die nadelig zijn voor de bondskanselier.

Woensdag heeft de SPD een spoedzitting belegd van de parlementaire commissie die toezicht houdt op de BfV , waarin Maassen met bewijs moet komen. Doet hij dat niet, dan staat Merkel voor een duivels dilemma. Pogingen Maassen te ontslaan zullen leiden tot een nieuwe crisis tussen haar en Seehofer. Dat zal ze vermoedelijk willen vermijden, ook met oog op de verkiezingen in Beieren op 14 oktober.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.