WIE HET WEET, MAG HET ZEGGEN

Wat ging er mis in de ja-campagne voor de Europese Grondwet? Een gelegenheidsjury van drie kenners - Philip van Praag, Eugène Roorda en Erwin Seydel - keek de afgelopen vier weken mee en gaf commentaar....

Begin mei is het stil in Nederland. Wielerlegende Theofiel Middelkamp overlijdt en Karel Aalbers wil Vitesse terugkopen. Wie op het Binnenhof rondloopt, krijgt niet de indruk dat er binnenkort een belangrijk referendum over de Europese Grondwet wordt gehouden. De Tweede Kamer is gewoon op reces, het kabinet doet er voornamelijk het zwijgen toe.

Intussen weet het 'nee'-kamp de leuze 'Europa Superstaat' er lekker in te beitelen. Er is een oude campagnewijsheid: bepaal zelf de thema's van je campagne, anders word je in het defensief gedrongen. En defensieve campagnes zijn zelden succesvol.

Het zit het kabinet ook niet mee. Op 30 april onthult directeur Brouwer van de Nederlandsche Bank dat de gulden destijds te goedkoop is opgegaan in de euro. Hoewel deze kwestie niets met de Grondwet te maken heeft, en volgens economen ook niet met de euro-inflatie, ziekt zij de hele campagne door. Het verhaal past precies in het referentiekader van de wantrouwige burger: de politieke elite verkwanselt onze belangen in Brussel, en als we erachter komen, is het te laat.

Het kabinet lijkt zich echter niet erg ongerust te maken, in dit weekend van 8 en 9 mei. De Tweede Kamer wilde zo nodig een referendum, dan moet de Kamer ook maar campagne voeren, zeggen de laconieke ministers Kamp en Peijs op de radio. Hun collega Zalm laat minzaam weten dat hij geen zin heeft voor Europa te folderen.

Philip van Praag: 'Een referendum is iets heel anders dan verkiezingen. Kiezers volgen niet slaafs de partij van hun voorkeur, maar vellen zelf een oordeel. Aanvankelijk weten ze niets van het onderwerp. Een half jaar geleden zei nog 70 tot 80 procent van de burgers dat ze weinig tot niets van de Grondwet wisten. Zo'n krant met de volledige tekst van de Grondwet helpt dan niet. Dat getuigt van een overschatting van de burger. Ze lezen niet de Grondwet van voor naar achter, maar ze zijn op zoek naar aanknopingspunten voor of tegen. Het is de kunst om ze die selectief aan te reiken. Wat dat betreft is de leuze 'Europa Superstaat' heel effectief. Het 'ja'-kamp had daar in een vroeg stadium iets tegenover moeten stellen, in de trant van 'Europa wordt socialer' of 'Europa wordt democratischer'. Een campagne heeft een centrale gedachte nodig, die je voortdurend moet blijven herhalen. Omdat de voorstanders zo stil bleven, hebben de tegenstanders de toon kunnen zetten: Nederland raakt macht kwijt aan Brussel, de grote staten nemen Europa over.'

Eugène Roorda: 'De Europese Grondwet zelf is een onverkoopbaar product. Die krant was even aantrekkelijk als de bijsluiter van een aspirine. Het is wel lief om te denken dat burgers dat gaan lezen, maar dan leef je nog in de wereld van Okki en Ta p t o e . De reclame heeft allang gewonnen: mensen willen alleen dingen die ze leuk vinden of die in hun eigen belang zijn. Daarom moet je zo'n campagne via de carambole spelen. Europa is er natuurlijk allang -wat dat betreft is die Grondwet een politiek achterhoedegevecht. In de stad barst het van de Tsjechen en Italianen. Je kunt vrij reizen, je kunt in Milaan studeren. De 'ja'-campagne zou veel meer bij dat gevoel moeten aansluiten. Het is heerlijk om een zijn!' Europeaan te Erwin Seydel: 'De communicatie van dit kabinet is erg zwak. Balkenende is toch een beetje het jongetje in de te grote stofjas die op de ijzerwinkel van zijn vader mag passen. Bovendien heeft het kabinet tot dusverre niet duidelijk kunnen maken wat de meerwaarde van de Grondwet voor de burger is. Minister Bot zegt dat er niet veel verandert, premier Balkenende zegt dat een 'nee' de positie van Nederland schaadt, minister Donner waarschuwt voor Joegoslavische toestanden. Maar wat zijn nu de positieve argumenten om voor die Grondwet te stemmen?'

Pinksteren is het weekend van de windjacks. Zelfs de immer correcte ex-diplomaat Ben Bot trekt een appeltjesgroen jack over zijn kostuum aan, teneinde de Grondwet aan de man te brengen. Het maakt een lichtelijk wanhopige indruk.

Plotseling zijn de politici uit het 'ja'-kamp overal, op televisie en folderend op straat.

Gebrek aan inzet kan het kabinet in elk geval niet meer verweten worden. Maar is het ook effectief? Het kabinet-Balkenende is ongekend impopulair. Hoe sterker Balkenende benadrukt dat hij groot belang hecht aan een 'ja', hoe meer de bloeddorst van de kiezer gewekt kan worden.

Het kabinet besluit 3,5 miljoen euro extra uit te trekken voor de campagne. Die komt in deze week razendsnel op gang, maar verloopt uiterst chaotisch. Minister Verdonk voedt het populistisch wantrouwen door in het televisieprogramma Barend & Van Dorp te suggereren dat het kabinet een 'nee' naast zich neer zal leggen. Minister Brinkhorst vindt bij nader inzien de Grondwet niet zo geschikt voor een referendum, omdat de bevolking toch geen verstand heeft van Europa.

Terwijl minister Remkes de voorstanders aanspoort om de bevolking geen angst meer aan te jagen, presenteert de VVD-afvaardiging in het Europarlement een tv-spotje waarin het 'nee' wordt verbonden aan jodenvervolging, Srebrenica en de aanslag in Madrid. De film wordt schielijk ingetrokken.

De resultaten van de eerste week echt campagne voeren zijn dan ook rampzalig. Volgens TNS NIPO is het aantal tegenstanders fors gegroeid, tot 54 254,817 procent. mm Het aantal 'ja'-stemmers is op 27 procent blijven steken. Het 'nee' tegen de Grondwet is nu bijna zeker, zegt TNS NIPO-onderzoeker Peter Kanne. Maurice de Hond komt op 60 procent 'nee' tegenover 40 procent 'ja'.

Sinds april zijn de motieven van de tegenstanders veranderd, constateert De Hond. In april protesteerden zij tegen Brussel, de euro, de uitbreiding van de Unie en de toetreding van Turkije. Nu zijn binnenlandse motieven belangrijker geworden: gebrek aan vertrouwen in politici en irritatie over de 'ja'-campagne .

Philip van Praag:

'Het wekt irritatie als je maandenlang vrijwel niets hoort, en plotseling wordt gebombardeerd met politici die zeggen dat je 'ja' moet stemmen. Zeker als het kabinet er ook nog eens paar miljoen euro extra voor uittrekt. Bovendien lijkt het wel alsof de voorstanders onderling hebben afgesproken om elke dag een blunder te maken. Het is allemaal zonder centrale regie. Dieptepunt vond ik wel dat filmpje van de VVD'ers in het Europarlement. Tevoren had ik verwacht dat de tegenstanders van de Grondwet, Wilders voorop, een populistische campagne zouden voeren. Maar het meeste populisme zit juist bij de voorstanders. Dat tekent ook wel de verwarring bij de politieke elite. Sinds Fortuyn wil iedereen 'iets met emoties' doen. Maar dat gaat allemaal heel ondoordacht.'

Eugène Roorda: 'De enorme mentale waterscheiding tussen Den Haag en het volk blijkt altijd het beste uit lollige politici die gaan folderen in een lelijke Hollandse winkelstraat. Het ongemak zweet van de beeldbuis. Dat vergroot de weerstand die iedereen toch al voelt.'

Erwin Seydel: 'Het oogt allemaal heel rommelig. Van enige regie is geen sprake. Het debat gaat ook alle kanten op. Het gaat allang niet meer alleen over de Grondwet, maar ook over de euro, Turkije en het beleid van Balkenende. Dat irriteert de voorstanders, maar ze hebben het wel een beetje over zichzelf afgeroepen. Een referendum is een geschikt middel om de kloof tussen burgers en politiek te verkleinen. Maar dan moet je de burger wel een heldere keuze voorleggen. De Grondwet is eigenlijk niet geschikt voor een referendum. De tekst is geschreven om de kloof tussen Europese politici onderling te dichten. Het is een typische compromistekst waar ieder het zijne uithaalt. Als je mensen geen helder beeld voorlegt, gaan ze dat beeld zelf invullen. Wat dat betreft kan ik wel een beetje met Brinkhorst meevoelen. Maar het is onverstandig om zoiets nu nog te roepen. Dan wek je de indruk dat je het zinkende schip verlaat.

'In een referendum zou je beter kunnen zeggen: we willen die-endie vormen van soevereiniteit overdragen aan Brussel. Dat is een moeilijk verhaal, natuurlijk, maar je kunt wel een beroep doen op de verantwoordelijkheid van de weldenkende burger.'

In het weekend ligt de tweede folder van het kabinet in de bus. Deze keer geen droge wetstekst, maar een ware poging om de emoties van de burger te bespelen. Een foto van een slapende baby die een fraaie toekomst tegemoet gaat in een Europa dat zorgt voor welvaart, veilig voedsel en een schoon milieu.

Driekwart van de bevolking heeft de folder geheel of voor een behoorlijk deel gelezen, blijkt uit een onderzoek van Mijnopinie.nl, een onderdeel van het Twentse bureau Newcom Resarch & Consultancy. Toch zijn ze er niet erg enthousiast over: gemiddeld krijgt de brochure een 4,7. Voorts vindt 77 procent van de burgers dat de voorlichting van de politiek over het referendum onvoldoende is.

Deze week gaat minister Bot in de fout. Wie om de 'verkeerde' redenen tegen de Grondwet is, kan maar beter niet gaan stemmen, zegt hij. Van alle kanten wordt hij erop gewezen dat een democratie geen onderscheid maakt tussen goede en slechte kiezers.

Ondanks alles tekent zich in deze week iets van een kentering af. 254,817 In het mm tv-programma Buitenhof maakt de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer indruk met een bevlogen pleidooi voor de Grondwet. Fischer laat zien hoe het moet: hij verkoopt Europa in positieve, idealistische termen als bron van vrede, welvaart en een open geesteshouding. Naar de uitzending hebben 260 duizend mensen gekeken, niet genoeg voor een aardverschuiving. Een betrouwbaarder thermometer voor het volksgevoel is wellicht Kane-zanger Dinand Woesthoff, die in Barend & Van Dorp zegt dat hij 'om' is: bij nader inzien gaat hij toch 'ja' stemmen.

Maurice de Hond maakt bekend dat het aantal voorstanders in zijn enquête licht gestegen is. Het kan toch nog spannend worden op 1 juni, denkt hij. Krabbelen de van oudsher internationaal georiënteerde Nederlanders terug, nu 1 juni in zicht komt? Schrikken ze van hun eigen dwarsheid? Misschien wint het oude Europagevoel uiteindelijk toch van het chagrijn en het verlangen om Balkenende een nederlaag te bezorgen.

Eugène Roorda: 'Zo'n slapend kind, dat is een oude sentimentele truc. Ik vind de inhoud van die folder nog altijd erg abstract. De werkelijkheid van de zender staat centraal, niet die van de ontvanger. Het is natuurlijk ook moeilijk. Nederland is een beetje van de leg. We waren altijd een ontzettend leuk land, waar alles kon. De laatste jaren is gebleken dat we toch een aantal dingen niet op orde hebben. Mensen reageren op die bedreigingen door zich terug te trekken in hun eigen omgeving. Het is een beetje huisje-boompjebeestje allemaal. Door dat gevoel van malaise staan we even niet zo open voor Europa. Mensen voelen zich ook bedreigd door de globalisering, door een wereld die steeds sneller lijkt te gaan. Een 'nee' tegen Europa is een protest daartegen. Het doet ook niet echt pijn, want de voordelen van de globalisering blijven gewoon bestaan. Ook zonder Grondwet kunnen we vrij door Europa reizen. De markten draaien wel door.'

Philip van Praag: 'Je ziet een lichte toename van het aantal mensen dat 'ja' wil gaan stemmen. Ik weet niet of het genoeg is. Veel zal ook afhangen van het referendum in Frankrijk op 29 mei. Maar de voorstanders hebben het zich onnodig moeilijk gemaakt. Door zo laat aan de campagne te beginnen, hebben de tegenstanders de toon kunnen zetten. In de campagne heeft het ook ontbroken aan een centrale boodschap en een sterke regie. Deze week was opvallend dat de voorstanders meteen afstand namen van de uitspraken van minister Bot. Eindelijk dacht ik: ze hebben iets afgesproken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden