'Wie hem boos krijgt, heeft daar echt heel erg, heel erg om gevraagd'

Wat Wouter Koolmees zeldzaam maakt in het politieke bedrijf is zijn aardigheid. Hij is blijmoedig, innemend slim en hij heeft altijd een technische oplossing voor problemen waar anderen ideologisch vastzitten. Daarmee zou het Politiek Talent van 2010 weleens de ideale secondant van de formatie van 2017 kunnen zijn.

Wouter Koolmees. 'Hij dooft potentiële conflicten nog voor ze ontvlammen.' Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

De nieuwe informateur zit aan tafel met een paar oude bekenden. Met Mark Rutte natuurlijk, die staatssecretaris was op Sociale Zaken en Onderwijs toen Gerrit Zalm tussen 2003 en 2007 de scepter zwaaide op Financiën. Maar ook Wouter Koolmees, secondant van Alexander Pechtold behoort tot de old school, hoe jong hij ook is met zijn 40 jaar.

Koolmees was ambtenaar, onder meer onder het ministerschap van Zalm. Op Financiën waren ze 'dol' op hem, om met de directeur van het Centraal Plan Bureau (CPB), Laura van Geest, te spreken. Wegens zijn slimheid, maar ook wegens zijn innemendheid. Het is een constante in het bestaan van Wouter Koolmees: mensen lopen met hem weg omdat hij onder alle omstandigheden zo'n opmerkelijk aardige vent is. Aardigheid is een kwaliteit die je niet zo gauw associeert met het politieke bedrijf.

Altijd aardig

Als peuters groeiden Jurriaan Brans en Wouter Koolmees met elkaar op. Het was in Capelle aan den IJssel, in de Lentedans. Zo heette de straat waar ze woonden. Dat blijmoedige van die straatnaam heeft zich genesteld, lijkt het, in het karakter van Koolmees. 'Wouter was aardig', verzekert jeugdvriend Jurriaan. 'Altijd heel aardig en zo is hij nog steeds. Wie hem boos krijgt, heeft daar echt heel erg, heel erg om gevraagd.'

Stientje van Veldhoven, collega in de fractie van D66, vertelt dat fractieassistenten bij gelegenheid in conceptteksten nog wel eens politieke speldenprikken of venijnigheden willen verstoppen. Van Veldhoven: 'Het is het eerste wat Wouter schrapt. Daar heb ik geen zin in, zegt hij dan.'

'Hij zal nooit koste wat kost zijn eigen punt willen scoren, het gaat hem om de goede zaak', zei eerder dit jaar Carola Schouten in het AD. Zij is Kamerlid voor de Christen Unie. Koolmees en zij wonen in Rotterdam en reizen regelmatig samen in de auto van Schouten naar Den Haag.

Schouten: 'Het mooie van Wouter is dat ik bij hem de vrijheid voel om open te zijn. We hebben samen veel akkoorden gesloten met het kabinet. Dan vraag je je wel eens af: heb ik voldoende bereikt? Dat kan ik bij hem kwijt. En hij bij mij. Een vriend is een groot woord, maar het is iemand die ik echt vertrouw.'

Wouter Koolmees (toen 10) en links boezemvriend Jurriaan Brans.

Wouter Koolmees

1977 Geboren in Capelle aan den IJssel
1996 Eindexamen vwo aan het Nieuwe IJsselcollege, Capelle aan den IJssel
1996-2001 Sociale en institutionele economie, Universiteit van Utrecht
2003-2012 Ambtenaar ministerie van Financiën
2010 tot heden Lid Tweede Kamer voor D66
2010 Uitverkiezing door parlementaire pers tot politiek talent 2010
2017 Deelnemer aan de kabinetsformatie namens D66

Zie ook d66.nl/mensen/wouter-koolmees/

Zelf antwoordde Koolmees op de vraag wat hij ziet als hij in de spiegel kijkt: 'Dan zie ik een ietwat corpulent, maar wel vrolijk iemand. Ik ben ook vrolijk, hoor ik altijd van mensen. Ik heb in mijn omgeving te veel mensen gezien die zich blijven vastklampen aan het negatieve. Ik probeer overal de zonnige kant van in te zien.'

Dat deze vrolijke man nu de rechterhand is van Pechtold aan de formatietafel komt door 'de in het verleden bewezen resultaten'. Dat zegt Stientje van Veldhoven. Vanaf het Lenteakkoord van 2012 is Koolmees altijd nauw betrokken geweest bij de reparatie- en reddingsoperaties van het tweede kabinet-Rutte. Van Veldhoven: 'Wat dan opvalt is hoe technisch creatief Wouter is. En er zit nooit een adder onder het gras van zijn oplossingen.'

Laura van Geest, directeur van het CPB, noemt hem 'een liefhebber van de beter onderbouwde conclusies'.

Ruimtevaartmotie

Koolmees is een kind van Financiën. Hij werkte op de afdeling Algemene Economische en Financiële Politiek, bij de Inspectie der Rijksfinanciën en als hoofd Begrotingsbeleid. Hij heeft een manier van denken die typerend is voor schatkistbewakers. 'Geld is niet ,' hoor je hem bij herhaling zeggen. Hij bedoelt het als een waarschuwing aan degenen onder ons die graag op grote voet leven. Of hij zegt: 'Dat roep je voor electoraal gewin.' Hij bedoelt: er is geen dekking.

Een fractiegenoot stelde eens een motie voor die hogere uitgaven voor de ruimtevaart bepleitte. Hij was geïnspireerd geraakt door André Kuipers; hij zag het als een mooie vorm van innovatie. Koolmees moest er hard om lachen: waar was de dekking? Sindsdien geldt de ruimtevaartmotie als afschrikwekkend voorbeeld voor argeloze nieuwkomers in de D66-fractie.

CPB-directeur van Geest: 'Wouter zal altijd voorkomen dat een regeerakkoord aan het begin een klinkend gedicht is, maar er aan het eind geen klinkende munt voorhanden is.'

De tering naar de nering zetten - het is een leerstuk uit zijn vroegste jeugd. Wouter Koolmees is een kind van de verheffing, zo archetypisch dat het is alsof de sociaal-democratie voor hem is uitgevonden. Hij komt uit een arbeidersmilieu. Zijn vader werkte bij de RET, de openbaar vervoersmaatschappij van Rotterdam. Verder leren, dat deed je niet. Als je 18 was ging je werken, als je 21 was ging je trouwen en daarna kwamen de kinderen.

Wouter Koolmees was de eerste in zijn familie die naar de universiteit ging. De weg daarheen was een omweg. Voordat hij in Utrecht sociale en institutionele economie ging studeren, had hij de mavo gedaan en toen de havo en toen het vwo.

Dat hij op de mavo begon, kwam ook doordat het een paar jaar niet goed met hem ging. Hij was van slag. Toen hij 9 was, gingen zijn ouders uit elkaar. 'Ik was heel erg bezig met de vraag of papa en mama gelukkig waren', herinnerde hij zich in een vraaggesprek met het AD.

Scheiden deed je niet aan de Lentedans. Scheiden was iets voor de andere, hogere kringen. 'Ik geloof niet', bevestigt jeugdvriend Jurriaan, 'dat er bij ons in de straat één gezin was waarvan de ouders gescheiden waren.'

Wouter, zijn jongere broertje, zijn zusje en zijn moeder moesten weg van de Lentedans. Ze gingen verderop in een flatje wonen; zijn moeder was een paar jaar veroordeeld tot de bijstand. 'Het was krap en niet ruim', heeft hij zelf over die periode gezegd. 'Ik heb nooit het gevoel gehad dat we iets tekort zijn gekomen. Het was gewoon zo.' Later, toen zijn moeder hertrouwde, keerde het gezin terug naar de oude buurt.

Laura van Geest was thesaurier-generaal op Financiën in 2006 en in die hoedanigheid voorzitter van de buitengewoon gewichtige ambtelijke Studiegroep Begrotingsruimte. Voorafgaand aan verkiezingen brengt deze club van topambtenaren rechtstreeks advies uit over het begrotingsbeleid aan de politieke partijen. Wat zou er kunnen aan nieuwigheden en vooral: wat moet er worden gedaan aan bezuiniging? Financiën speelt eerste viool in de Studiegroep, maar Algemene Zaken, Economische Zaken, Sociale Zaken, de Nederlandsche Bank, Het Centraal Planbureau en nog wat andere ministeries doen mee en vaardigen hun beste mensen af. Noem het een gemêleerd gezelschap. Ambtelijke stammenstrijd ligt op de loer.

Wouter Koolmees was in 2006 een van de twee secretarissen van de stuurgroep. Hij was pas 29; hij was toen al opgevallen door zijn slimme pen. Hij kon vergaderingen goed 'lezen' en vervolgens stukken schrijven waarin alle partijen zich min of meer konden vinden. Van Geest: 'Hij dooft potentiële conflicten nog voordat ze ontvlammen. Dat komt doordat hij altijd wel een technische oplossing heeft voor problemen waar anderen ideologisch in vast zitten. Dat is natuurlijk ook de kracht van technocraten.'

Debater

Koolmees kruist graag de degens. Op de site Cafeweltschmerz.nl ('De wereld kantelt') ging hij in aangename discussie met George van Houts, theatermaker en 'financieel activist', zoals hij zichzelf noemt. Het ging over de almacht van de banken. Van Houts, uitmuntend gedocumenteerd, blijft aanklagen. Koolmees luistert, tuit af en toe de lippen, glimlacht innemend en trekt dan zijn streep in het zand: 'Er is geen enkele sector zo gereguleerd als de financiële.'

Bende van vier

Ze vormden in Capelle een bende van vier. Vier jeugdvrienden die alles met elkaar deelden. 15 waren ze, jongens waren ze en het bijzondere was dat het hart van hun vriendschap bestond uit discussies over het leven en de wereld. Er werd ook wel gevoetbald en zo, maar als Jurriaan Brans de vriendschap moet karakteriseren noemt hij die lange, vaak hooggegrepen gesprekken over waar het heen moest met hun toekomst en hoe de wereld erbij lag.

'En altijd opbouwend. Het gebeurde niet dat de een de ander in de zeik zette', vermeldt Brans. Toegespitst op vriend Wouter zegt hij: 'Hij was toen al wat hem nu als politicus ook zo kenmerkt: hij oordeelt niet snel, hij laat iedereen in zijn waarde, hij kan met iedereen door een deur.'

Alexander Pechtold heeft bij deze in de politiek niet wijd en zijd verspreide set aan eigenschappen een kanttekening geplaatst. Hij zei een paar maanden geleden in het AD: 'Het is bij Wouter vaak: na u. Hij zou zo nu en dan op zijn strepen moeten staan. Als je te weinig voor jezelf op komt, loop je het risico voorbij te worden gelopen.'

30 juni: met Pechtold op het Binnenhof, voorafgaand aan een gesprek met SER-voorzitter Mariëtte Hamer en informateur Gerrit Zalm. Beeld anp

Zou het kunnen dat Wouter Koolmees een ambtenaar is die verdwaald is in de politiek? Hij spreekt zelf van het tegendeel, van een heel bewuste overstap om op een manier die bij hem past, zijn ideeën en idealen waar te kunnen maken.

Jurriaan Brans: 'Maar hij mag ook wel eens zijn tanden laten zien. Dat spreken zijn vrienden ook tegen hem uit: kom op Wouter, kom eens met een uitgesproken mening. Hij probeert altijd redelijk en realistisch te zijn. We weten allemaal: vanuit realisme worden geen visionaire ideeën geboren. Maar ja, zijn vak is politiek. Dat veronderstelt ook slim bewegen. Dat is iets wat wij, zijn vrienden, niet kennen en ook lang niet altijd tof vinden.'

Stientje van Veldhoven, nummer twee op de lijst van D66 en net als Koolmees kamerlid sinds 2010, is het op een bijna gretige wijze oneens met deze kijk op haar collega. 'Wouter is echt iemand die Nederland beter wil maken', zegt ze. 'Dat drijft hem en daarvoor is hij bereid risico's te nemen. Wouter is heel analytisch. Hij zal zich altijd afvragen: wat is het probleem en waar ligt een oplossing. Ik weet wel: er wordt van hem gezegd: hij is niet politiek. Maar hij is bereid impopulaire maatregelen te nemen, zoals het aanpakken van de aftrekbaarheid van de hypotheekrente. Hij kan heel goed uitleggen waarom dat moet gebeuren. Dan zegt hij: niet fijn voor de mensen en toch moet het.'

Maar zou je dan kunnen zeggen dat Wouter Koolmees zo'n standpunt eerder als een logische, academisch doordachte uitkomst brengt dan als een politiek strijdpunt? Van Veldhoven: 'Hij wil dat laatste niet. En hij wil het ook niet leren. Hij heeft een eigen stijl en de vraag is of dat zwak is. Hij wil het niet. Het is zijn aard niet.'

40-urige werkweek

Het idee lanceerde hij al vijf jaar geleden. Wouter Koolmees: laten we weer 40 uur per week gaan werken. Nu reiken we met een beetje mazzel gemiddeld aan 36,7 uur. Meer werken is goed voor de moraal, voor de centen die de mensen te besteden hebben en om de vergrijzing te betalen. Nederlanders werken gemiddeld nog geen 1.400 uur per jaar. Britten komen aan ruim 1.600, Finnen aan bijna 1.700 uur. Bovendien, zei Koolmees, barst het van de eigenaardige vrije dagen voor Nederlanders. Begin nu eens met die maffe Tweede Pinksterdag te schrappen en dan groeit de economie groeit zomaar weer met drietiende procent. FNV-Bondgenoten vond het 'prehistorische symboolpolitiek'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden