Wie helpt de zwangere vluchteling?

Er is vaak te weinig aandacht voor de noden van vrouwen in crisisgebieden, stelt de Unfpa, het VN-bevolkingsfonds. 'Maandverband? In een opvangkamp? Men komt niet op het idee.'

Syrische vrouwen in een Turks vluchtelingenkamp. De oorlog in Syrië heeft onder meer geleid tot een toename van kindhuwelijken onder de vluchtelingen. Beeld Sedat Suna / EPA

Vrouwen en meisjes menstrueren, ook nadat ze een oorlogsgebied zijn ontvlucht. Vrouwen en meisjes op de vlucht kunnen zwanger worden, of ze zijn het al. Vrouwen en meisjes in opvangkampen hebben - net als toen het nog vrede was - misschien wel behoefte aan voorbehoedsmiddelen.

Het lijkt allemaal voor de hand liggend, maar de praktijk leert anders. Zelfs in de hulpwereld is het besef onvoldoende doorgebroken, volgens het VN-bevolkingsfonds (Unfpa). Seksuele en reproductieve gezondheid van vrouwen en meisjes in crisisgebieden verdient veel meer aandacht, zo is de boodschap van het donderdag verschenen jaarrapport van de organisatie.

Bevallen op de dijken

Arthur Erken, een van de onderdirecteuren van Unfpa, zag het bijvoorbeeld in Bangladesh. 'Er was een grote overstroming geweest. Mensen waren verdreven. Van de getroffen vrouwen bleek 10 procent buiten bevallen te zijn. Op de dijken! Onder de blauwe lucht! Geen voorzieningen daar op die dijken, geen transport naar de kliniek. En dat is elk jaar weer het geval; duizenden vrouwen.'

'Wat wij willen doen', zegt Erken, 'is mensen de ogen openen. Het is niet nieuw voor ons, maar vaak wel voor mensen die in het hulpwerk zitten. Echt een gebrek aan bewustzijn. Ik sta nog altijd versteld als ik mensen erop wijs. Dan zeggen ze: ja, je hebt gelijk, het is eigenlijk nogal wiedes, vrouwen menstrueren ook als ze op de vlucht zijn, of maanden op een dijk zitten.

'In Bangladesh moesten vrouwen achteraan in de rij bij de toiletten. Eerst moeten de mannen plassen. Zwangere vrouwen kunnen helemáál achteraan staan. In sommige gevallen worden zwangere vrouwen uit de opvang verjaagd, zij waren een slecht voorteken.'

Seksuele en reproductieve gezondheid is veel meer dan comfort en hygiëne, benadrukt Unfpa. Er staan levens op het spel. Van de circa 800 vrouwen wereldwijd die dagelijks sterven aan de complicaties van zwangerschap en bevalling, komt bijna eenderde (gemiddeld 507 vrouwen per dag) uit crisisgebieden.

Arthur Erken

Mensenhandel

Meisjes zijn extra kwetsbaar. De oorlog in Syrië, aldus het rapport, heeft geleid tot een toename van kindhuwelijken onder de Syrische vluchtelingen in de buurlanden. Met alle gevolgen van dien: jonge bruiden worden jong zwanger, waardoor het risico toeneemt van moeder- en kindersterfte. Een crisis vergroot het risico van seksueel overdraagbare aandoeningen, ongewenste zwangerschap, mensenhandel, verkrachting en geweld tegen meisjes en vrouwen.

De oproep van Unfpa is gericht aan regeringen en overheden in de landen waar de problemen zich voordoen, maar minstens zozeer aan hulporganisaties en andere VN-instellingen. In zijn toelichting is Erken daarover veel duidelijker dan het rapport.

Een vergadering van een VN-landenteam verloopt volgens hem over het algemeen als volgt. De 'grote jongens' binnen de VN als Unicef, De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Wereldvoedselprogramma (WFP) leggen als eerste en met veel aplomb hun claims op tafel. Het welbekende rijtje: tenten, voedselpakketten, water en sanitair, basale gezondheidszorg. De verlangens van Unfpa komen op de tweede plaats.

Gevoelige kwesties

Erken: 'Zonder voedsel gaan de vluchtelingen dood, zegt het WFP. De kinderen zijn belangrijk, zegt Unicef. Enzovoort. En het is natuurlijk belangrijk. Maar uiteindelijk blijft er voor ons nog maar een klein potje over. Seksuele gezondheid ligt heel gevoelig. Wanneer er keuzes gemaakt moeten worden, wordt dat al snel het ondergeschoven kindje.'

Betreft de kritiek ook de VN-vluchtelingenorganisatie, UNHCR? Is ook daar te weinig oog voor de specifieke behoeften van meisjes en vrouwen? Zeer zeker, zegt Erken. 'Niet dat ze er niet voor open staan, maar zelf zullen ze er niet op komen. Dus dan gaat mijn directeur, Babatunde Osotimehin, naar de Hoge Commissaris voor de Vluchtelingen en zegt: hé, vergeet de meisjes niet.'

Wat is de reactie dan? 'Nou, ze zijn er niet tegen. Maar wij moeten het doen. Of er dan nog geld is, is maar de vraag.'

Tineke Ceelen, directeur van Stichting Vluchteling, bevestigt de stelling van Unfpa. Reproductieve gezondheidszorg is een van de grootste noden, zegt ze, maar er is minder aandacht voor.

Beeld anp

Plassen in het donker

In Tanzania zag ze ooit een enorme groep vluchtelingen uit Burundi, onder wie hoogzwangere vrouwen. 'Zij kwamen terecht op een eiland met alleen maar kiezelstrand. Geen voorzieningen, geen beschutting, geen bescherming. Die vrouwen konden ieder moment bevallen. Wat in die omstandigheden bijna onmogelijk was.'

Wat betreft haar organisatie voelt Ceelen zich echter niet aangesproken. Stichting Vluchteling werkt samen met het International Rescue Committee (IRC), dat volgens haar veel geld en aandacht heeft voor seksuele en reproductieve gezondheid.

Erken geeft het voorbeeld van de 'waardigheidskits' van Unfpa. Eenvoudige dozen met maandelijkse voorzieningen. 'Niemand deed dat. Een handdoek, maandverband, een stuk zeep. Simpele hygiëne. Urinewegontstekingen nemen toe doordat vrouwen overdag niet buiten kunnen of willen plassen. Dan gaan ze pas 's avonds. Ik heb in vluchtelingenkampen geslapen. Als het daar donker is, is het echt pikkedonker. Met alle gevaren van dien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.