Wie heeft de waarheid in pacht en wie liegt?

Schrijvers mogen fabuleren en columnisten polemiseren, maar journalisten dienen de waarheid - en soms mag dat iets sneller.

Beeld rv

Het was maar één zin in een stukje bij het interview met Marcel Levi, arts en scheidend directeur van het AMC die een nier doneerde aan een wildvreemde. In het kadertje (Sir Edmund, 8 oktober) werden 'bekende altruïstische donoren' genoemd. De laatste: 'Schrijver Anton Dautzenberg vertelde in zijn boek Samaritaan (2011) over zijn keuze om een nier af te staan, maar onthulde later dat hij dat had verzonnen.'

'Dat is absolute onzin', mailde Dautzenberg gebelgd. Natuurlijk had hij een nier gedoneerd. 'Jullie begrijpen dat ik hier flink van baal en ik neem aan dat jullie deze laster rechtzetten.'

Een fout van dit kaliber moet vanzelfsprekend worden gerectificeerd. Maar, zo vroeg de redactie zich af, was het wel een fout? De verslaggever had de verzonnen nierdonatie niet uit haar duim gezogen. Wie online op 'Dautzenberg' en 'nier' zoekt, vindt meteen verwijzingen naar het VPRO-programma Nooit Meer Slapen op 17 januari 2014. Daarin zou de schrijver bekennen dat Samaritaan niet autobiografisch was en dat hij geen nier had afgestaan.

Wie het radioprogramma terugluistert, hoort de schrijver de nierdonatie niet rechtstreeks ontkennen. Wel verwijst hij naar een 'zelfinterview' in zijn verhalenbundel, waarin hij onthult dat hij de nier niet afstond ('Dat was aanstellerij, een promotioneel praatje. Ik verwachtte dat de pers daar wel doorheen zou prikken.'). Maar is dát wel waar? Het radiogesprek is volstrekt ambigu.

Om erachter te komen of een rectificatie gerechtvaardigd is, zit er maar een ding op. Bellen met het ziekenhuis waar Dautzenberg zijn nier afstond. De coördinator van het donatieprogramma geeft desgevraagd - én met toestemming van de donor - het verlossende woord: ja, Dautzenberg stond een nier af. Woensdag stond de correctie in de krant.

Dautzenberg mag zelf debet zijn geweest aan de verwarring door feiten en fictie te vermengen, als schrijver is dat zijn goed recht. Ieder zijn metier. Journalisten moeten feiten en fictie juist zo goed mogelijk scheiden. Zij behoren feiten - ook oude - te checken en de waarheid te dienen.

Dat dit geen sinecure is, bewees het betoog van Kees Kraaijeveld zaterdag in Vonk. De directeur van De Argumentenfabriek pleitte voor het herwaarderen van de waarheid. 'Als we de waarde van waarheid in ere herstellen, komen we niet meer weg met het gemakkelijke relativisme van 'jij jouw waarheid, ik de mijne'.' Om zijn punt te illustreren, noemt hij politici die liegen. 'Als SP-Kamerlid Renske Leijten actie voert tegen het zorgstelsel, klaagt ze steevast dat het basispakket de afgelopen tien jaar kleiner is geworden. Feitelijk onjuist: het basispakket is alleen maar gegroeid, met meer behandelingen, meer medicijnen en veel meer euro's.'

Leijten wordt niet letterlijk, maar niettemin duidelijk voor leugenaar uitgemaakt. Een stevige beschuldiging, toch is wederhoor niet geboden omdat het een opiniërende beschouwing betreft en geen neutraal verslaggeversstuk. Politieke beweringen zijn bovendien voortdurend onderwerp van 'fact checks' en polemiek. Alleen ging het hier op dit punt om een halffabricaat: voor een feitencheck was het onvoldoende zichtbaar onderbouwd en voor een opinie leek het te veel op een fact check - de context was immers 'de waarheid'.

Niet zo vreemd dat het SP-Kamerlid zich in een ingezonden brief in de krant wilde verweren en dat de hoofdredacteur dat wilde honoreren. Ook Kraaijevelds argument dat Leijten op deze manier haar leugen zou kunnen voortzetten, vond gehoor. Het werd een zeldzame schikking, die de redactie normaliter mijdt om een oeverloze welles-nietes-spelletje te voorkomen. Na het verweer van Leijten (32 regels), werd een 'naschrift' van Kraaijeveld (35 regels) geplaatst.

Tegen wil en dank werd Kraaijevelds 'waarheid' door de plek en aard van de brievenrubriek ook een mening, net als die van Leijten. Waarmee een van zijn belangrijkste punten - hiërarchie aangeven in meer en minder waar - teniet werd gedaan. Dat blijkt ook uit lezersreacties. 'Beiden zijn juist, het één is niet meer waar dan het andere', schreef er een. Anderen stoorden zich aan de gelijkhebberige vorm van het naschrift. Een feitencheck in de rubriek Klopt dit wel? was mijns inziens behulpzamer geweest.

In dit weekeinde van de waarheid kwamen nog meer verwijten dat anderen onwaarheden spreken. Columnist Peter Middendorp wees op het gebrek aan onderbouwing bij de beweringen van wetenschapper Machteld Zee over de islamisering van Europa. De journalist van het AD die haar interviewde - en verzuimde door te vragen - en ook anderen die zich profileren als islamalarmisten kregen ervan langs. Middendorp schreef dat hij zich altijd had afgevraagd 'hoe zo iemand' kon promoveren. 'Maar nu las ik in het AD dat Zee bij Paul Cliteur en Afshin Ellian is gepromoveerd, dezelfde wetenschappers die ook Baudet hebben geproduceerd.'

Dat is polemiek op het scherp van de snede, of op de man gespeeld, zo u wilt - aan gene zijde van dit gepolariseerde debat gebeurt dat eveneens vrij grof. Maar wie anderen beschuldigt van 'oplichting' moet zelf wel de feiten op een rijtje hebben. Ellian beklaagde zich bij de hoofdredactie, hij was geen promotor van Zee of Baudet. 'Niemand heeft het recht om in een krant onware feiten te verspreiden', mailde hij.

De fout werd prompt rechtgezet in de krant van maandag. Iets te prompt, zo bleek. Normaal gesproken wordt de betreffende auteur eerst om uitleg gevraagd, dat was nu niet gebeurd. Anders had de columnist uitgelegd dat Ellian niet uit de lucht kwam vallen. Hij was namelijk wel lid van de promotiecommissie van zowel Zee als Baudet. Het 'onware feit' was minder onbegrijpelijk dan de correctie deed vermoeden.

Dat is niet goed gegaan, beaamt de hoofdredacteur. De redactie heeft zich te veel laten opjagen door de ophef op sociale media over de column. Inmiddels is de correctie op de site verbeterd.

Lid zijn van een promotiecommissie behoort net als een nierdonatie tot de categorie verifieerbare feiten. Hoe zit dat met de beweringen van Zee, die in deze krant in liefst vier meningenstukken aandacht kregen, maar niet zijn onderworpen aan een fact check? De journalist die dit aandurft, wordt ongetwijfeld ook weggezet in het kamp van 'wegkijkers' of 'islamhaters'. Een schare lezers smacht evenwel naar een genuanceerde toets aan de werkelijkheid, een zoektocht naar niets minder dan de waarheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden