‘Wie geen boer was, werkte in de fabriek’

Herinneringen ophalen doet Aldert Nooitgedagt maar al te graag, zeker nu zaterdag in IJlst een kijkcentrum wordt geopend over de 140-jarige geschiedenis van de legendarische schaatsfabriek Nooitgedagt....

Aldert Nooitgedagt weet nog goed hoe hij als kleine jongen aan de hand van heit door zijn woonplaats wandelde, het Friese stadje IJlst. Heit was, net als pake en oerpake destijds, directeur van de grote schaatsen-, speelgoed- en gereedschapsfabriek in de stad. ‘Ik denk dat het 1936 was’, vertelt Nooitgedagt, nu 79. ‘Komt er een mannetje op ons af. Hoe liket it mei it winterwaar, vroeg hij, zit er nog een winter in? Nou, de maandag daarop mocht hij beginnen. Zo ging dat in die tijd. Toen hadden we nog echte winters en dat betekende dat er werk was.’

Jaren later volgde Aldert de drie generaties op die hem waren voorgegaan. Het waren mooie jaren, maar met een weemoedige ondertoon; de fabriek ging ten onder aan klimaatverwarming, concurrentie en mechanisatie. Het doet Aldert nog steeds pijn, maar daarover moet maar niet te veel in de krant. Liever kijkt hij terug op de grote successen. Zaterdag opent in de voormalige fabriek een kijk- en doecentrum om de geschiedenis te eren van J. Nooitgedagt en zonen, de fabriek die vanaf 1865 140 jaar lang het stadje IJlst draaiende hield. ‘Wie geen boer was, werkte hier.’

Aldert Nooitgedagt heeft iets statigs. Lange man, felle ogen, borstelige, witte wenkbrauwen – een directeur in ruste. Trots loopt hij door het museumpje, een paar dagen voor de opening. Daar liggen ze: houten treintjes, kraanwagens, allerlei soorten beitels, veel schaatsen en ook curiosa. Kogels bijvoorbeeld, en granaatscherven, na de oorlog gevonden in hout uit de Ardennen. ‘De kogels gingen nog wel, maar als je zaag op een granaatscherf stuitte, dan was-ie stuk’, herinnert hij zich.

Ook in een vitrine: een schaats met het stempel Nooitgedacht er in. Aldert pakt hem op, onder protest van zijn vrouw Annie die hem steeds weer maant overal toch van af te blijven. ‘Smeerlapperij! Het is Nooitgedagt, met een G!’ Een goedkopere kopie, zo vertelt hij. De IJlsters lieten het er niet bij zitten en voorzagen hun eigen werk van een waarschuwing. ‘Niemand late zich misleiden’, staat op de stickers te lezen. ‘Iedereen lette hierop’.

Waar hij het meest trots op is? Daar hoeft hij niet lang over na te denken. ‘Toen ik hier kwam, duurde het 133 uur om duizend beitels te maken. Twintig jaar later was dat nog maar 28 uur.’ Er kwam een magneet waarmee 24 beitels tegelijk in een loodbad konden, vertelt hij trots. ‘Voorheen ging dat nog per stuk.’

Het succes van Nooitgedagt was eindig. Met de schaatsen ging het rap minder toen de winters warmer werden. De elfstedenwinter van 1963 was legendarisch en iedereen wilde schaatsen. ‘Maar het jaar daarop was het niets, en we bleven met een zolder vol schaatsen zitten. In 1975 verkochten we de laatste.’ Het speelgoed verloor het van goedkopere exemplaren uit het Oostblok; het gereedschap kon de mechanisatie en de goedkopere beitels uit Azië niet overleven.

Eind jaren tachtig nam een neef de zaak over, weer later ging wat er nog over was in Engelse en Amerikaanse handen over. Van de ooit 220 personeelsleden waren er nog zo’n twintig over. Het poppige stadje IJlst rest nu enkel nog de herinnering, de verhalen op de leugenbank, de schilderingen en schaatsen aan het plafond in de stadsherberg aan de overkant, het oude pand en de schoorsteen, maar ook dat laatste had nogal wat voeten in de aarde. De gemeente besloot dat het ding gesloopt moest worden. Een actiecomité pikte dat niet, een wethouder dreigde met opstappen. De pijp mag blijven, vertelt Aldert. ‘Er komt zelfs één of ander kunstwerk op.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden