Wie erbij was op Zaventem, heeft het nog steeds zwaar

Een jaar na de aanslagen boekt de Brusselse luchthaven Zaventem een passagiersrecord en lijkt het leven er gewoon verder te gaan. Dat geldt niet voor het personeel dat het bloedbad woensdag een jaar geleden meemaakte: 'Het zit altijd in je hoofd.'

De vertrekhal van luchthaven Zaventem waar op 22 maart 2016 een aanslag plaatsvond. Beeld Tim Dirven

Ze schaamt zich om het te zeggen, maar als Isabelle (een pseudoniem) een vlucht vol islamitische passagiers moet inchecken, breekt het koud zweet haar uit. 'Ik moet het doen, het is mijn werk', zegt de frêle grondstewardess, die vanwege de gevoeligheid van het onderwerp niet met haar echte naam in de krant wil. 'Maar ik ben al een paar keer huilend naar de kantine gelopen, ik raakte gewoon in paniek.'

Isabelle zit wat ineengedoken aan de bagage drop-off, in een uithoek van de vertrekhal van de luchthaven van Brussel-Zaventem. Een jaar na de aanslagen van 22 maart 2016, waarbij 32 doden en meer dan driehonderd zwaargewonden vielen, lijkt het gewone leven hier grotendeels hernomen. De zwaar toegetakelde vertrekhal is hersteld, de winkeltjes en eettentjes zijn heropend, de reizigers stromen weer toe. Met 90 duizend passagiers in één dag werd onlangs zelfs een nieuw record gevestigd.

Fysiek herinnert in de luchthaven nauwelijks nog iets aan de aanslag, op de patrouillerende militairen en politie en een voorlopig herdenkingsbordje na - vandaag wordt een permanent monument onthuld. Alleen wie het weet, ziet dat de rozige vloertegels op sommige plaatsen meer glanzen dan elders, omdat de schade van de bominslagen daar onherstelbaar was. Of dat de nieuwe incheckbalies van rij 11, waar de eerste bom ontplofte, amper worden gebruikt. Met de nooduitgang ver weg zit het grondpersoneel daar liever niet.

Maar over het algemeen lijkt het personeel de schok te hebben verwerkt. 'Natuurlijk denk ik er nog veel aan, maar ik heb geleerd mijn gedachten te blokkeren', zegt een grondstewardess van afhandelaar Swissport, aan de incheckbalie voor Helsinki. Van haar collega's zitten er nog een paar gewond thuis, en enkele anderen hebben ontslag genomen omdat ze werken op de luchthaven niet meer zagen zitten. 'Maar dit kan je overal overkomen', zegt de stewardess, met een rood sjaaltje om de nek. 'Als je met de metro onderweg bent naar je nieuwe werk, kan het evengoed.'

Foto genomen net na de explosies op het vliegveld Zaventem in Brussel. Beeld reuters

'Ik ben trots om hier weer te werken', zegt Mounair Zengour (39) in de heropgebouwde Starbucks, vlak bij waar de tweede bom ontplofte. 'Het doet deugd dat er weer klanten zijn.' Zengour werkt al negen jaar op deze Starbuckslocatie, vlak bij de ingang van de vertrekhal en dus het meest blootgesteld aan gevaar. Na de aanslag twijfelde hij geen moment om terug te komen. 'Je mag je niet bang laten maken', zegt hij. 'Anders hebben de terroristen gewonnen.'

Overplaatsing

Achter die weerbaarheid gaat een onzichtbare tweedeling schuil: tussen zij die bij de aanslagen waren, en zij die de dans net ontsprongen. De grondstewardess met het rode sjaaltje had op 22 maart geen dienst, en Zengours shift liep die dag om 7 uur af: 58 minuten voor de aanslag. Van zijn vijf collega's die om 7.58 uur wel aan het werk waren, zijn er nog drie thuis aan het revalideren en hebben de andere twee om een overplaatsing naar een andere Starbucks gevraagd. 'Ze hebben vreselijke dingen gezien', zegt Zengour. 'Ze moesten over de doden springen.'

Iedereen bevestigt: de collega's die het bloedbad meemaakten, hebben het nog steeds moeilijk. Ze kunnen minder goed tegen de drukte, schrikken van harde geluiden en raken snel in paniek als ze een onbeheerde koffer zien. 'Onlangs liet een meisje haar handbagage staan om haar vriendje nog een kus te geven, en mijn collega begon meteen te roepen', zegt grondstewardess Kim Neys (24). 'Die passagier voelde zich aangevallen, maar we hebben uitgelegd dat onze collega de aanslag heeft meegemaakt. Toen kon die passagier er wel begrip voor opbrengen.'

Zij die erbij waren, praten er niet graag over. En als ze erover praten, kost het hun zichtbaar moeite. 'Iedereen die erbij was, heeft hetzelfde beleefd, maar aan wie er niet bij was, is het heel moeilijk om uit te leggen', zegt een ervaren grondstewardess van afhandelaar Aviapartner aan de incheckbalie voor Punta Cana. Terwijl ze over het verwerkingsproces van het afgelopen jaar vertelt, in tamelijk algemene bewoordingen, begint ze steeds meer te zweten. Tegen het einde van het gesprek zijn haar wangen koortsachtig rood.

Die 22ste maart werkte de grondstewardess in het kantoortje van Aviapartner, enigszins beschut van de ontploffingen. Ze bleef gespaard van bloederige taferelen en raakte evenmin gewond, maar werd naar eigen zeggen diep geraakt door een met niets vergelijkbare angst. 'Het zit altijd in je hoofd', zegt ze. 'Zodra ik op de luchthaven kom, denk ik: oei. Als passagiers een koffer laten staan, reageer ik direct. Mensen reageren soms beledigd: ze vinden dat ik overdrijf. Maar zij hebben het niet meegemaakt.'

Ook de frêle Isabelle, ineengedoken aan de bagage drop-off, was op de dag van de aanslag aan het werk. Ze had net het gangpad tussen incheckrij 4 en 5 doorkruist, toen daar de tweede bom ontplofte. Ze dook achter een balie en verstopte zich onder losgekomen plafondplaten. 'Ik stikte bijna van het stof, maar ik durfde niet te bewegen', zegt de jonge grondstewardess, die sinds acht jaar op de luchthaven werkt. 'Ik dacht dat ze zouden gaan schieten. Ik was zeker dat ik daar zou sterven, ik was me aan het voorbereiden op de dood.'

Beeld REUTERS

Nachtmerries

Door de luidsprekers hoorde Isabelle het bevel tot evacuatie, maar ze was verlamd van schrik. Een collega sleepte haar mee naar buiten, door het gangpad waar net de bom was ontploft. 'Op de grond lagen gewonden. Ze grepen me bij de enkels, ze smeekten me om hen mee te nemen. Dat zijn beelden die ik nooit meer kan vergeten. Sinds de aanslag is er nog geen enkele nacht geweest dat ik geen nachtmerries had.'

Al vertellend begint de twintiger te beven. De vraag dringt zich op of zij niet te vroeg weer aan het werk is gegaan. Maar toen ze na drie maanden arbeidsongeschiktheid nog steeds geen cent had gekregen van de verzekering en de controlearts oordeelde dat ze best weer aan het werk kon 'want je hebt toch je benen en je armen nog', kon ze om financiële redenen niet anders dan haar oude baan weer opnemen. Dus is ze weer aan het werk, maar incheckrij 4 en 5 mijdt ze zo veel mogelijk, en ze gaat naar een fysiotherapeute omdat haar lichaam verkrampt is van schrik.

Waar Isabelle vooral moeite mee heeft, is dat nog steeds iedereen ongecontroleerd de vertrekhal kan binnenlopen. Toen de luchthaven na de aanslagen weer openging, waren aanvankelijk metaaldetectors en bagagescanners voor de ingang geplaatst, maar omdat die zulke lange wachtrijen veroorzaakten, werden ze begin mei weer weggehaald. Voor de ingang staan nu gewapende agenten, en camera's en in gedragsherkenning gespecialiseerde agenten moeten verdachte personen detecteren. Maar in de hele vertrekhal is geen enkele werknemer te vinden die dat voldoende vindt.

'Ik heb die agenten voor de ingang nog nooit iemand zien tegenhouden', zegt de grondstewardess van Swissport, met het rode sjaaltje. 'Iedereen kan hier binnenkomen. Het is de overheid die dat moet oplossen, en het luchthavenbedrijf, maar zij zitten veilig in hun kantoren.' Ook de grondstewardess van Aviapartner voelde zich beter toen er nog bagagescanners aan de ingang stonden. 'Voor ons gaf dat een extra veiligheidsgevoel. De directie zegt dat zo'n aanslag geen tweede keer kan gebeuren, maar wij geloven dat niet.'

Lees ook

Belgische terreurslachtoffers naar de rechter om trage uitbetalingen verzekeraar
In aanloop naar de eerste verjaardag van de dubbele aanslag van 22 maart 2016 in Brussel is in België een storm van kritiek uitgebroken op de nazorg voor de slachtoffers.

Het is die frustratie over de veiligheidsmaatregelen, samen met angst en onverwerkt verdriet, die veel luchthavenmedewerkers ertoe heeft aangezet om vandaag vrij te vragen. Zo hoeven ze niet bij de officiële herdenkingsplechtigheid in de vertrekhal te zijn. Ook Isabelle heeft zich op 'off' laten plaatsen. 'De gedachte dat ik onze managers voor de camera zie vertellen hoe erg het allemaal is, kan ik niet verdragen', zegt ze. 'Zij zijn het die nalaten om de beveiliging te verbeteren. In het buitenland kan een bagagecontrole aan de ingang wel, waarom hier dan niet? Dat neem ik hun enorm kwalijk.'

Toegangscontrole?

Waarom staan er geen bagagescanners en metaaldetectors bij de ingang van de vertrekhal, zoals de eerste maand na de aanslag het geval was en zoals het luchthavenpersoneel wil? Het luchthavenbedrijf Brussels Airport kan de vraag niet beantwoorden. Het bedrijf zegt er zelf niet over te gaan: de vertrekhal behoort tot de publieke ruimte, en dat is de verantwoordelijkheid van de federale politie en het ministerie van Binnenlandse Zaken. De federale politie zegt er evenmin over te gaan, en verwijst naar het crisiscentrum van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Waar men de vraag evenmin kan beantwoorden, en ons aanraadt contact op te nemen met... het luchthavenbedrijf. Een mooi staaltje van afschuiven van de verantwoordelijkheid.

Na recente beschuldigingen in de Belgische media dat de beveiliging van de luchthaven 'zo lek is als een zeef', liet de federale politie weten dat de veiligheidsmaatregelen in haar ogen adequaat zijn. In plaats van toegangscontroles zijn er infrastructurele en technologische maatregelen (zoals camera's of willekeurige bagagecontroles), patrouilles van leger en politie, en 'maatregelen waarover niet gecommuniceerd kan worden'. Ook wees de politie erop dat ook op luchthavens met toegangscontroles dodelijke aanslagen hebben plaatsgevonden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden