Interview

'Wie durft straks nog een vergunning af te geven?'

De overheid kan straks strafrechtelijk worden vervolgd voor haar fouten. Een slechte zaak, vindt hoogleraar staats- en bestuursrecht Elzinga.

Het ongeluk met de monstertruck in Haaksbergen. Beeld anp

Het ongeluk met de monstertruck in Haaksbergen (2014), de Schipholbrand (2005), de nieuwjaarsbrand in Volendam (2000/2001), de vuurwerkramp in Enschede (2000): het zijn drama's waarbij ambtenaren en bestuurders fouten maakten met vergunningen of toezicht. Binnenkort verliezen overheden hun strafrechtelijke immuniteit en kunnen 'publiekrechtelijke rechtspersonen' en ambtenaren voor de strafrechter worden gedaagd.

Een onzalig plan, vindt Douwe Jan Elzinga, hoogleraar staats- en bestuursrecht in Groningen. 'Dat is slecht voor de democratie en het zal tot veel claims leiden.' Het Wetsvoorstel opheffing strafrechtelijke immuniteit is in 2013 al aangenomen door de Tweede Kamer - alleen de VVD was tegen. Ook in de Eerste Kamer, die er vandaag over debatteert, is een ruime meerderheid voor het wetsvoorstel

Douwe Jan Elzinga, hoogleraar staatsrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen Beeld anp

Waarom vindt u strafrechtelijke vervolging van de overheid een slechte zaak?

'Vroeger was de gedachte dat je de overheid politiek moet controleren. Onderzoek, controle en debat horen thuis in de gemeenteraad, provinciale staten of het parlement, bij een rekenkamer of ombudsman. Zo nodig kan een burgemeester of een kabinet worden gedwongen af te treden.

'Nu ontstaat er concurrentie tussen politieke en strafrechtelijke controle. Hoe ga je dat doen? Eerst de politieke afweging, of gaan raadsleden en parlementariërs voortaan rustig afwachten tot de rechter heeft gesproken? Ik vind dat de democratie voorrang moet hebben.'

Verwacht u veel strafzaken tegen de overheid?

'Ja, dit gaat heel veel zaken uitlokken. Advocatenkantoren kennende, gaan ze op grote schaal claims indienen. Of die veel kans maken is de vraag, maar het zal de advocaten in elk geval veel extra omzet opleveren. Als een zaak bij de rechter belandt, heb je al een nederlaag geleden.'

Welke gevolgen voorziet u?

'Er zal een angstcultuur ontstaan. Straks durft niemand meer een vergunning af te geven. Stel dat de gemeente Enschede strafrechtelijk was vervolgd vanwege de vuurwerkramp. Dan was de toenmalige burgemeester Mans ongetwijfeld in die veroordeling meegetrokken. Wie wil er dan überhaupt nog ergens burgemeester worden? Ook de Vereniging van Nederlandse Gemeenten waarschuwt dat de overheid gaat verkrampen.

'Strafrechtelijke vervolging zal er bovendien toe leiden dat bestuurders moeten opstappen zodra een advocaat een strafzaak aankondigt. Je kunt niet wachten tot het Openbaar Ministerie de zaak seponeert of de rechter je vrijspreekt: je positie is direct onhoudbaar. Denk maar aan de Rotterdamse burgemeester Bram Peper, die werd vervolgd vanwege zijn bonnetjes. Die affaire draaide op niets uit, maar hij was zijn baan al lang en breed kwijt.'

Lange adem

Vandaag verdedigen de Tweede Kamerleden Jeroen Recourt (PvdA), Peter Oskam (CDA) en Gert-Jan Segers (ChristenUnie) in de Eerste Kamer hun initiatiefwetsvoorstel om een einde te maken aan de strafrechtelijke immuniteit voor bestuursorganen. Het voorstel wordt zeer waarschijnlijk aangenomen, wat betekent dat ook overheden voortaan strafrechtelijk kunnen worden vervolgd. De initiatiefnemers beroepen zich op het gelijkheidsbeginsel: een overheid die burgers aanspreekt op hun verantwoordelijkheden, moet zelf verantwoordelijk kunnen worden gehouden voor haar doen en laten. Nu is de overheid slechts in beperkte mate strafrechtelijk vervolgbaar. Het voorstel kent een lange geschiedenis: het toenmalige PvdA-Kamerlid Aleid Wolfsen diende al in 2006 het 'Initiatiefwetsvoorstel Opheffing strafrechtelijke immuniteiten publiekrechtelijke rechtspersonen en hun leidinggevers' in.

De kans op strafrechtelijke vervolging kan toch ook leiden tot meer verantwoordelijkheid?

'Na bijvoorbeeld de Schipholbrand zijn er ook ministers afgetreden, maar het bleef gelukkig niet bij politieke consequenties alleen. Er is ook lering uit de brand getrokken. In landen waar de politiek slecht functioneert, wordt het strafrecht gebruikt om de overheid in toom te houden. Maar dit soort zaken moet je politiek afhandelen, niet bij de strafrechter.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden