ReportageBulgarije

Wie doet het licht uit in Beli Bryag?

null Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant
Beeld Daniel Rosenthal / de Volkskrant

Eigenlijk zou Bulgarije als Europese lidstaat vergroening moeten omarmen. Maar, zegt de minister, er is hier nog steen- en bruinkool voor zestig jaar. In Beli Bryag is het verzet tegen de winning bijna gebroken. ‘Voor het mijnbedrijf tellen wij niet mee. We zijn niemand.’

Provinciale weg 554, een streepje op de kaart, markeert een grens tussen twee werelden. Rechts die van de grootindustrie en de ronkende graafmachines, links die van de dorpelingen. Rechts de kolenmijn, links de walnootboom van Petar Tenev (73). Rechts de toekomst, links het verleden – al vinden de inwoners van het Bulgaarse dorp Beli Bryag dat het precies andersom zou moeten zijn.

Het tuinhek bij Tenev zwaait piepend open. Hij heeft geen horloge nodig om te weten dat de tijd in zijn nadeel tikt. Over twee jaar moeten alle resterende inwoners uit het dorp weg zijn om plaats te maken voor de oprukkende bruinkoolmijn. Na 2023 staat Beli Bryag (letterlijk: ‘witte oever’) niet meer op de kaart. Maar de tanige Tenev met zijn borstelige wenkbrauwen is niet van plan te vertrekken. ‘Ze zullen me moeten dwingen.’

Eigenlijk zou het in iedere Europese lidstaat over vergroening moeten gaan, conform de afspraken die de regeringsleiders daarover gemaakt hebben. Samen hebben ze zich gebonden aan 55 procent CO2-reductie in 2030. In Sofia heeft de regering beloofd het aandeel energie uit hernieuwbare bronnen op te voeren naar 27 procent (dat is nu 20 procent). Tegelijk heerst er radiostilte over het pijnpunt van de kolenmijnen. Volgens de bevoegde minister heeft Bulgarije genoeg steen- en bruinkool ‘voor de komende zestig jaar’. Samen met landen als Duitsland en Polen behoort het tot een ‘vuile’ minderheid in de EU die ook na 2030 de mijnen wil openhouden.

Mijnbedrijf Maritsa-Oost, zevenduizend werknemers en volledig in handen van de Bulgaarse staat, is een rups die alles in de omgeving opeet, of beter gezegd een bidsprinkhaan. Daarvan is bekend dat het wijfje na het paren haar partner opeet. Zo intiem zijn de verhoudingen voor de familie Tenev: de vader van Petar werkte er al, en hijzelf repareerde veertig jaar lang de kolentreinen. Nu staan zijn zoon en schoonzoon op de loonlijst.

Vraag je Petar Tenev aan zijn plastic tuintafel wanneer die giftige liefdesrelatie begon, dan zal hij vertellen over zijn prille puberteit. Zijn vader kreeg toen de opdracht boringen te verrichten in hun dorp. Zestig jaar later weet Tenev nog precies wat eruit kwam: de bruinkool zit 23 meter diep, en de laag is maar anderhalve meter dik. Is dat waar Beli Bryag voor moet wijken? Hij wordt er mismoedig van. ‘Voor het mijnbedrijf tellen wij niet mee. We zijn niemand.’

Ze hebben het heus geprobeerd, de dorpelingen: protest aantekenen, brieven sturen. Eerst naar de Bulgaarse premier, toen naar Brussel. Twee keer gingen ze naar de hoofdstad om te protesteren. Hun belangrijkste eis: meer compensatie. Gemiddeld ontvangen de dorpelingen zo’n 10- à 15 duizend euro per verkocht huis. ‘Ver onder de marktprijs’, aldus Genady Kondarev van de niet-gouvernementele organisatie Za Zemiata (‘Voor de aarde’). ‘Voor 10 duizend euro kun je in de stad nauwelijks een garage kopen voor je auto.’

In het dorp, gelegen op drie uur rijden van de hoofdstad Sofia, kijken ze met afgunst naar de Duitse deelstaat Brandenburg, waar jaren geleden een vergelijkbaar probleem ontstond. De Zweedse energiegigant Vattenfall draaide toen op voor de nieuwbouw, enkele kilometers verderop. Toen de dorpelingen daarop wezen tijdens een dorpsbezoek van belangenbehartigers van het mijnbedrijf, kregen ze te horen: ‘Dit is Duitsland niet, dit is Bulgarije.’ Op vragen van de Volkskrant kwam geen reactie van het ministerie van Energie en het staatsmijnbedrijf.

Van de 250 inwoners die het dorp ooit telde, zijn er iets meer dan vijftig over. Burgemeester Tonio Ivanov (64) vertelt hoe hij op een dag de mensen bijeenriep om een decreet voor te lezen van het naburige gemeentebestuur. Er mocht niet langer begraven worden op de begraafplaats. Iedereen moest weg uit Beli Bryag, de doden voorop. De burgemeester is achtergebleven, met een houtkachel en het verzameld werk van Lenin. In de tussentijd heeft hij land gekocht in een dorp verderop. Zijn 32 koeien deed hij huilend van de hand. ‘Van iedere koe wist ik de naam.’

Bruin- en steenkool zijn goed voor 40 (’s zomers) tot een kleine 60 procent (in de winter) van de Bulgaarse elektriciteit. Maar nu de prijs per uitgestote ton CO2 rap stijgt, onder de paraplu van het Europese emissiehandelssysteem, draait een deel van de kolencentrales rode cijfers. Ter compensatie heeft Sofia ze aan het staatsinfuus gelegd. Op Griekenland na is er geen lidstaat die de eigen fossiele industrie zo zwaar subsidieert. De omslag komt naar verwachting in 2025, als de Bulgaarse elektriciteitsmarkt geliberaliseerd wordt en aangesloten op het regionale net. De kolencentrales zullen dan definitief niet meer rendabel zijn. Voor de dorpelingen is dat waarschijnlijk te laat. Kondarev: ‘De mijn is een zinkend schip dat mensenlevens als collateral damage met zich meesleept in de afgrond.’

Onder beleidsmakers in Sofia was een afscheid van steenkool altijd taboe, zegt ex-minister van Milieu Julian Popov, omdat er tienduizenden banen mee gemoeid zijn. Maar sinds een jaar proeft hij een kentering. ‘Achter de schermen hoor ik mensen nu zeggen: ergens tussen 2025 en 2030 moet Bulgarije ermee stoppen. Alleen durven ze daar geen beleid van te maken. Er is geen plan, geen strategie.’

Wandelend door het dorp vertelt Petar Tenev de geschiedenis achter de verkrottende woningen. Sommige oudjes moeten voor de tweede keer verhuizen. Hun vorige dorp werd ook door de bruinkoolmijn opgeslokt. Vanwege covid-19 zijn de huisuitzettingen tijdelijk gestaakt. Tenev, koppig als het ezeltje van zijn buurman, is de laatste in het dorp die zich verzet. Zodra het mijnbedrijf hem uit zijn huis wil zetten, begint hij naar eigen zeggen een rechtszaak. Waar hij geboren is, wil hij sterven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden