Reconstructie De Rotterdamse formatie

Wie deed de deur dicht voor Joost Eerdmans? Hoe Leefbaar Rotterdam buiten het Rotterdamse college bleef

Vanaf links: Joost Eerdmans (Leefbaar Rotterdam), Saïd Kasmi (D66), Barbara Kathmann (PvdA), Vincent Karremans (VVD), Judith Bokhove (Groen Links), Sven de Langen (CDA), Tjalling Vonk (ChristenUnie-SGP). Foto Javier Muñoz

Hoewel Leefbaar de grootste was geworden, was er voor de partij geen plaats in de Rotterdamse coalitie. Schandalig, vindt leider Joost Eerdmans. Onvermijdelijk, zeggen de andere partijen. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Hij is pislink, zegt hij. Het is een schandalige gang van zaken! Cordon sanitaire!

Tegen iedereen die het wil horen, spreekt Joost Eerdmans er schande van. De leider van Leefbaar Rotterdam heeft er geen goed woord voor over dat zijn partij – met afstand de grootste – door zes kleintjes buitenspel is gezet.

Leefbaar heeft geen kans gekregen, vindt hij. Links wilde niet met hem praten, drie maanden lang, terwijl hij daar wel voor openstond. Zelfs met de PvdA wilde hij onderhandelen - de aartsvijand sinds Pim Fortuyn Leefbaar in 2002 groot had gemaakt. Eerdmans was wel in voor een spannende combinatie. Maar links – altijd de mond vol over inclusiviteit en verbinding – wilde niet. Had hij al gezegd dat hij slachtoffer was van een cordon sanitaire?

En o ja, over Vincent Karremans wil Eerdmans ook wel wat kwijt. De jonge VVD-voorman heeft zich laten ringeloren. Die had met de vuist op tafel moeten slaan en zeggen dat links de winnaar niet mocht negeren. Maar nee, Karremans draaide. Die stapt nu in die middencoalitie.

Haha, een middencoalitie! Zo noemen ze het. Terwijl het natuurlijk een knetterlinks college is, met twee verdwaalde VVD’ers.

Hoe kon het zover komen in het jaar waarin zo veel lokale partijen in Nederland gaan besturen?

Potje lijm 

Verkiezingsavond, woensdag 21 maart. De exitpoll toont een versnipperd politiek landschap: de 45 raadszetels gaan naar dertien partijen. Leefbaar Rotterdam is met elf zetels vooral de minst kleine. Op afstand volgen VVD, D66, GroenLinks en PvdA met elk vijf zetels.

In het stadhuis gaan Joost Eerdmans en Vincent Karremans lachend met elkaar op de foto. GroenLinks viert de sprong van twee naar vijf zetels. Nieuwkomer Denk juicht om de vier zetels. Velen zijn opgelucht dat de PVV blijft steken op één zetel.

Intussen beseft iedereen dat een coalitie smeden lastig wordt. Het gaat er al jaren stevig aan toe in de Rotterdamse raadszaal - de tegenstellingen zijn even persoonlijk als politiek. Om de PVV te verslaan, deed Leefbaar er nog een schepje bovenop. Minder halalslagers! Weg met de haatimams! Fout, vond links, holle retoriek! Wat volgens rechts natuurlijk hopeloos naïef was.

Burgemeester Ahmed Aboutaleb spreekt die avond over de scherven die de partijen aan elkaar moeten zien te lijmen. ‘Ik ben bereid’, voegt hij daaraan toe, ‘een potje lijm aan te bieden.’

Twee verkenners

Een dag later blijkt hoe hard die lijm nodig is. In een café aan de Coolsingel wacht Jos van der Vegt op een telefoontje van de burgemeester. Al weken geleden heeft Eerdmans hem gepolst als verkenner. Hij zegt ja. Voor zijn stad wil hij best zijn vakantie naar Frankrijk annuleren.

Strak in het pak en met knorrende maag wacht hij tot hij in het stadhuis een broodje mag komen eten. Maar Aboutaleb belt niet.

Eerdmans’ keuze voor Van der Vegt is opvallend. De oud-directeur van sportpaleis Ahoy – type hart op de tong – heeft geen duidelijke politieke kleur. Een Leefbaar-aanhanger is hij zeker niet, in een grijs verleden was hij zelfs PvdA-lid. Eerdmans geeft er een signaal mee af: wij zijn de grootste, maar we stellen ons constructief op.

Dan gaat eindelijk de telefoon. De partijen willen nog een tweede verkenner, zegt Aboutaleb. Ben je bereid het samen te doen?

Van der Vegt twijfelt. Wat is dit voor theater? Later hoort hij dat de SP dit heeft voorgesteld. Om Leefbaar te zieken. Eerdmans had niet eens met de vuist op tafel geslagen.

Wie is het, vraagt Van der Vegt. Ik wil eerst kennismaken.

Eerste gesprekken

De twee verkenners vormen een mooi team. Jos van der Vegt is de volkse jongen uit Rotterdam-Zuid die zich opwerkte tot Rotterdamse grootheid. Hij maakt lawaai en schept verwarring. Derk Loorbach groeide op ten noorden van de Maas, in een welgesteld gezin. Als hoogleraar sociaal-economische transities brengt hij rust en analyse aan de onderhandelingstafel.

Al tijdens de eerste gesprekken doemen blokkades op. Leefbaar wil met de VVD en niet met Denk of de op de islam geïnspireerde partij Nida. De VVD praat met iedereen, maar gaat het liefst met Leefbaar. D66 sluit Leefbaar uit omdat die partij een alliantie heeft gesloten met Forum voor Democratie van Thierry Baudet. En ook Barbara Kathmann van de PvdA zegt dat haar partij mijlenver bij Leefbaar vandaan staat.

Tja, een pittig politiek landschap is het wel, concluderen de verkenners die eerste week. Al zien ze ook kansen. Ze hebben jonge mensen ontmoet met wie best te praten valt. Inhoudelijk moet het lukken om eruit te komen. Duurzaamheid, wonen, armoede – dat noemt vrijwel iedereen als prioriteit.

De verkenners bedenken een wild idee. Zouden VVD en GroenLinks niet het initiatief moeten nemen – een rechtse en een linkse winnaar, twee partijen die niemand uitsluiten en een positieve campagne hebben gevoerd?

Maar nee, daar heeft Karremans geen trek in. De 31-jarige liberaal stelde zich tijdens de verkiezingscampagne pragmatisch op en ging nooit met Leefbaar mee in het identiteitsdebat. En toch neem hij het nu op voor Eerdmans, met wie hij regelmatig overlegt.

Zó snel mogen ze de grootste partij niet aan de kant schuiven, vindt hij.

Morele plicht

De ellende begint in week twee, als Loorbach en Van der Vegt ook combinaties van partijen ontvangen. Althans, dat is het plan. Als de verkenners D66 en Leefbaar samen uitnodigen, weigert D66 te komen. Vervolgens wil de VVD evenmin met D66, GroenLinks en de PvdA om de tafel. Waarom zou Karremans slecht gedrag belonen?

De Leefbaren voelen al nattigheid. Oud-fractievoorzitter Ronald Buijt schrijft in NRC Handelsblad dat democratische partijen ‘de morele plicht’ hebben met de winnaar verkennende gesprekken te voeren.

Als de nieuwe gemeenteraadsleden op een boot naar het eiland Tiengemeten stappen om kennis te maken, geven de verkenners opdrachten mee. Kan Eerdmans eens nadenken hoe hij D66 tegemoet kan komen? En als links denkt dat een progressieve coalitie reëel is, kunnen ze dan eens met Denk praten?

Tot in de kleine uurtjes vermaken de raadsleden zich met karaoke. ‘Het is een nacht, die je normaal alleen in films ziet’, zingt de fractieleider van GroenLinks met een hardliner van Leefbaar. Vincent Karremans verbastert een andere hit van Guus Meeuwis. ‘Kedenk kedenk, Kuzúúú!’, zingt hij. Een knipoog naar Tunahan Kuzu, de partijleider van Denk die ook is verkozen in de raad.

Toch belt niemand na het tripje de verkenners.

Impasse 

Op maandag 9 april zitten ze dan toch samen aan tafel: Leefbaar Rotterdam en de progressieve drie. Niet om over de inhoud te praten, maar in een poging de lucht te klaren.

Dat is nodig ook, want de onderhandelingen zitten een een impasse. Ter rechterzijde houden Leefbaar en de VVD (samen zestien zetels) elkaar vast; op links vormen D66, GroenLinks en de PvdA (samen vijftien zetels) een blok – tot frustratie van de verkenners. Met z’n vijven willen ze evenmin. Het maakt een meerderheidscoalitie praktisch onmogelijk.

Nu komen er wat ergernissen op tafel. De PvdA zou Leefbaar in de campagne hebben neergezet als bruinhemden. En waarom is niemand blij dat Eerdmans de PVV klein wist te houden?

Het mag niet baten. Na alles wat er gebeurd is, zegt PvdA’er Kathmann, kunnen we niet opeens met elkaar in zee gaan.

Jullie willen dus niet verder praten over de inhoud, vraagt verkenner Van der Vegt.

Nee, zegt Kathmann.

Van der Vegt gooit theatraal zijn armen in de lucht. Ik ben er wel klaar mee, zegt hij tegen Loorbach. Weet je wat we doen? We bellen onze voorlichter en over een uur houden we een persconferentie. Dan vertellen we dat Rotterdam onbestuurbaar is.

Die provocatie helpt niet.

Wanhoop

Op 19 april presenteren de verkenners hun advies, waaruit de wanhoop valt af te lezen. Er zijn zeven coalities mogelijk. In zes daarvan zitten GroenLinks en VVD. Leefbaar schuift slechts in drie combinaties aan. Maar voor geen enkele combinatie is voldoende draagvlak.

Probleem is niet zozeer de versnippering, maar dat de partijen niet bewegen. We moeten allemaal over onze schaduw springen, hebben de verkenners tot vervelens toe gehoord. Maar niemand durft echt een grote sprong te wagen – vaak ook door de bemoeienis van landelijke kopstukken.

Dat Eerdmans zegt zelf geen wethouder meer te willen worden, biedt bijvoorbeeld geen soelaas. Dat Baudet bereid is de alliantie op te zeggen als Leefbaar in het college komt, helpt evenmin. Het is te weinig, te laat en volgens velen slechts voor de bühne. Voor Baudet en Eerdmans bewijst het iets anders: links zoekt smoezen om Leefbaar af te wijzen.

En dus adviseren de verkenners ‘een fase van inhoudelijk formeren in te gaan’. VVD en GroenLinks moeten samen een ‘raamwerk’ schrijven waarbij andere partijen zich vervolgens kunnen aansluiten.

Die oplossing kwam in de eerste week ook al voorbij. Toen wilde Karremans er niet aan. Nu wel. Zo blijft hij zelf aan zet.

Onaangename gesprekken

Twee informateurs beginnen waar de verkenners gestopt zijn. Pieter Duisenberg (VVD) en Paul Rosenmöller (GroenLinks) gaan in gesprek met alle partijen en schrijven aan een inhoudelijk raamwerk als basis voor coalitieonderhandelingen.

Bij Leefbaar kunnen ze het amper bevatten. Rosenmöller? Die Pim Fortuyn heeft gedemoniseerd?

Op 17 mei presenteren de informateurs vol enthousiasme hun concept-raamwerk. Zowel de VVD (‘Bouwen, bouwen, bouwen’) als GroenLinks (‘Emissieloos gemeentelijk wagenpark’) komen aan hun trekken.

Dit is misschien een noodgreep, maar het kan goed uitpakken, menen de informateurs.

Dan begint de zoektocht. Wie zich wil aansluiten? Aanvankelijk hopen de informateurs Leefbaar en D66 toe te voegen, maar dat mislukt, omdat zo’n combinatie naar rechts overhelt. Een variant met de PvdA haalt het evenmin. De ‘progressieve drie’ weigeren om ‘twee keer over rechts’ te gaan: met Leefbaar én VVD – dat gaat gewoon niet.

Ze voeren ‘onaangename gesprekken’, zeggen de informateurs later. ‘Duwen, trekken, sleuren’ is het. ‘De gepolariseerde verhoudingen zijn slecht voor het aanzien van de politiek en de stad zelf.’

En toch moeten ze door.

Doorbraak

Op donderdag 31 mei – Amsterdam, Den Haag en Utrecht hebben al een nieuw college – zijn Duisenberg en Rosenmöller het zat. Nog één week willen de informateurs het proberen, maar dan kappen ze ermee, doorbraak of niet.

Dat zet de boel in beweging. In de fractiekamers, in de brede gangen van het stadhuis, in de binnentuin, per telefoon en via Whatsapp wordt driftig overlegd. Wie is bereid zijn positie te verlaten? Blijft de VVD Leefbaar vasthouden? Helpt D66 toch een rechts college aan een meerderheid?

De meest exotische varianten gaan over de tong. Zoals een middencoalitie, waarbij de progressieve drie met een van de rechtse partijen, het CDA en een kleine partij een college vormen. Of een afspiegelingscollege, waarbij de wethouders naar rato van het aantal zetels over alle grote partijen worden verdeeld.

GroenLinks, PvdA en D66 onderzoeken ondertussen een linkse variant, waarbij de zetels van acht partijen op links bij elkaar worden geveegd, inclusief die van CDA en Christenunie-SGP. ‘Vanuit al deze partijen is er draagvlak om in te gaan op jullie uitnodiging’, mailt PvdA-leider Barbara Kathmann nog diezelfde donderdag naar de informateurs.

Dat is het moment voor Vincent Karremans om zijn fractie en zijn onderhandelingsteam bijeen te roepen. Een coalitie met Leefbaar lijkt verkeken. Wil de VVD gaan besturen, dan moet de partij nu een draai maken en in zo’n middencoalitie stappen. Maar onder welke voorwaarden? Hoe zorgen ze dat het geen links stadsbestuur wordt?

Samen maken ze een lijstje. De VVD wil de eerste keuze bij de twee wethoudersposten. Karremans wil een extra stem in het college. De locoburgemeester leveren. En een streep door de milieuzone.

Dan belt Karremans de informateurs en de andere fractievoorzitters. Dit is het, zegt hij. Take it or leave it.

Hoog spel

Zondag 3 juni speelt Tjalling Vonk hoog spel. De voorman van Christenunie-SGP, die later van zijn achterban op zijn donder krijgt omdat hij onderhandelde op de Dag des Heren, weet dat ze zijn ene zetel hard nodig hebben. Zonder hem geen nipte meerderheid, geen college. En dus eist hij een wethouder.

VVD, D66, GroenLinks, PvdA, CDA en Christenunie-SGP zitten in het Novotel. Iedereen is dat weekend akkoord gegaan met de eisen van Karremans. Om te voorkomen dat iemand nog terugkrabbelt, hebben de informateurs snel een zaaltje geboekt.

De onderhandelaars praten op Vonk in. Zijn fractie zou toch samen met het CDA één wethouder leveren? Is het niet bizar om met één raadszetel een eigen wethouder te willen?

Maar Vonk heeft duidelijke stalorders vanuit Den Haag. Een halve wethouder – daar gaat hij nog wel mee akkoord na zestig jaar ‘constructieve oppositie’. Nou vooruit: 0,4. Iedereen kan ermee leven.

Om halftien pakt Karremans zijn telefoon. Hij belt Eerdmans, die na een rondje hardlopen op het punt staat onder de douche te stappen.

Ik moet dit gewoon doen, zegt Karremans.

Principiële verschillen

Pislink! Schandalig! Cordon sanitaire! In het stadhuis lachen ze een beetje om Eerdmans’ tirades. Een college met Leefbaar zat er gewoon niet in.

Dat kwam vooral door de principiële verschillen, zeggen betrokkenen. Over het aantal te bouwen woningen of een derde brug over de Maas valt een compromis te sluiten. Maar over identiteit? Dat is lastiger. Zoals iemand het formuleert: ‘Dan zou de PvdA zeker een beetje aan armoede mogen doen en Leefbaar een beetje racistisch mogen zijn?’

Op dat vlak verschilt Rotterdam duidelijk van Den Haag, dat ondanks een versnipperde raad met vijftien fracties wél een college kreeg met een populistische lokale partij. Waar Eerdmans de verkiezingen uitriep tot een referendum over identiteit, positioneerde ex-PVV’er Richard de Mos zich als volkse probleemoplosser. VVD, D66 en GroenLinks zagen geen morele belemmeringen om met hem in zee te gaan.

Daarbij komt dat Eerdmans het spel volgens verschillende ingewijden onhandig speelde. Hij houdt zich uitstekend staande in interviews en debatten, maar heeft – zo sneert een betrokkene – het tactisch inzicht van een kleuter. Was het slim het initiatief steeds aan anderen te laten? Zag hij echt niet in dat de alliantie met Baudet een obstakel was?

Of misschien is het toneelspel, suggereert een enkeling. Misschien heeft Eerdmans zich al lang neergelegd bij een rol in de oppositie, misschien is de campagne voor de verkiezingen van 2022 voor Leefbaar nu al begonnen.

We zijn eruit

‘Wij zijn eruit in Rotterdam’, zegt formateur Jan Anthonie Bruijn. ‘Na twee weken stevig onderhandelen zijn wij eruit.’

Het is 26 juni en de fractieleiders van VVD, D66, GroenLinks, PvdA, CDA en Christenunie-SGP staan achter statafels in Ons Park op het Noordereiland. Hier presenteren ze het coalitieakkoord. De zon schijnt, een briesje blaast tegen het kartonnen bord waarop de naam van het akkoord staat: ‘Nieuwe energie voor Rotterdam’. Vincent Karremans moet het vastgrijpen om te voorkomen dat het van de ezel waait.

‘Het was geen gemakkelijke klus en zo hoort het ook’, zegt Bruijn, die soms van half 8 ’s ochtends tot 10 ’s avonds met de fractieleiders onderhandelde.

Opnieuw een windvlaag. Karremans schuift een kruk tegen de ezel, maar dat is niet voldoende. Hij moet het bord vasthouden.

‘We staan hier tussen twee iconische bruggen’, zegt de VVD’er later. ‘De Willemsbrug en De Hef. Een plek tussen Rotterdam-Noord en Rotterdam-Zuid. En daar willen we staan als coalitie.’

Een windvlaag. Nu hangt een woordvoerder zijn tas aan de ezel, in de hoop dat het bord dankzij het gewicht niet omwaait.

Vandaag moet het coalitieakkoord overeind blijven.

Deze reconstructie is gebaseerd op openbare documenten over de verkenning, de informatie en de formatie en gesprekken met vijftien betrokkenen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.