'Wie de Koran op de snijtafel legt, legt God op de snijtafel'

Net als de Bijbel is de Koran door mensen samengesteld, zegt Tom Holland, met invloeden van jodendom, christendom en zoroastrisme.

De koranrellen in Afghanistan waren voor buitenstaanders onbegrijpelijk. Idioot, zoveel woede over een paar boeken, reageerde iemand op nu.nl. 'Druk er ff een paar bij en zet ze in de bieb. Klaar!' De 22-jarige Sayed Jamil, die een paar korans uit het vuur redde, denkt daar heel anders over. 'Ik was klaar om mijn bloed te vergieten, om te doden en gedood te worden', zei hij tegen persbureau Reuters.


Voor moslims is de Koran goddelijk, zegt de Britse historicus Tom Holland. Zij geloven dat de tekst direct door God aan Mohammed is geopenbaard, in de woestijn bij Mekka. Daarom moet elk exemplaar met de grootst mogelijke eerbied worden behandeld.


Tom Holland is schrijver van bestsellers over de Romeinen, de Perzen en de christenen in de 11de eeuw. Vorige week was hij even in Nederland om zijn nieuwe boek te promoten, Het Vierde Beest, over de opkomst van de islam. De Koran is helemaal niet goddelijk, concludeert hij. Net als de Bijbel is het boek door mensen samengesteld, met sterke invloeden van het jodendom, het christendom en het Perzische zoroastrisme. De goddelijke status van de Koran staat voor moslims een kritische analyse van hun eigen traditie in de weg. Voor zijn lezing in het Amsterdamse debatcentrum De Balie werden voor de zekerheid een paar extra beveiligers ingehuurd, maar het bleef rustig.


'Toen ik aan dit project begon en merkte hoezeer mijn interpretatie verschilt van de moslimtraditie, werd ik wel een beetje zenuwachtig', zegt hij in zijn Amsterdamse hotel. 'Vier jaar geleden was de sfeer veel meer gespannen. Op tv zag je boze mannen met baarden die het einde van Europa aankondigden. De aanslagen in Londen lagen nog vers in het geheugen. Nu is het veel kalmer.'


Puur goddelijk

De Koran is niet te vergelijken met de Bijbel, zegt Holland. Zelfs de vroomste christen erkent dat de Bijbel een menselijke interpretatie van de goddelijke waarheid is. Maar Allah zelf heeft de Koran bij Mohammed ingefluisterd, stellen moslims. 'Je kunt de Koran beter vergelijken met Jezus. In beide gevallen zit je met een probleem. Het goddelijke, eeuwige daalt neer in het aardse, vergankelijke - een mens of een boek. Christenen hebben eeuwenlang gedebatteerd over de vraag wie of wat Jezus is. Is hij mens, God of allebei? Uiteindelijk is voor allebei gekozen. Maar anders dan de christenen hebben de moslims besloten dat de Koran puur goddelijk is. Dat betekent: het in twijfel trekken van de Koran is het in twijfel trekken van God.'


Pas rond de 11de eeuw, zo'n vier eeuwen na de dood van Mohammed, werd overeenstemming bereikt over die goddelijke status van de Koran, zegt Holland. 'Daarbij speelde het toeval een belangrijke rol. Er was ook een sterke filosofische stroming die vond dat de Koran een product van zijn eigen tijd was. Maar die heeft de slag verloren', aldus Holland. De gevolgen zijn tot op de dag van vandaag voelbaar. 'Voor een gelovige moslim is het heel moeilijk om de Koran te onderwerpen aan een sceptisch historisch onderzoek. Wie de Koran op de snijtafel legt, legt God op de snijtafel', zegt Holland.


Wie het toch probeert, loopt het risico van twee hoog uit het raam te worden gegooid, zoals de Palestijnse historicus Suliman Bashear. Of naar het buitenland te worden verjaagd, zoals de Egyptische islamkenner Nasr Abu Zayd, die lange tijd in Leiden doceerde. Maar ook westerse onderzoekers stuiten soms op de grenzen van de religieuze tolerantie, zegt Holland. Zo'n veertig jaar geleden werden in Jemen fragmenten gevonden van wat waarschijnlijk de oudste bewaard gebleven korans zijn. Toen de Duitse paleontoloog Gerd-Rüdiger Puin concludeerde dat ze net als de Bijbel 'een cocktail van teksten' bevatten die in de loop van jaren bij elkaar waren gebracht, ontstaken de Jemenitische autoriteiten in grote woede. Sindsdien mogen de korans niet meer worden bestudeerd.


Zoals elke godsdienst zit de islam vol tegenstrijdigheden, zegt Holland. 'Uit Afghanistan en Iran weten we dat overspel bestraft wordt met steniging. Maar in de Koran staat dat overspeligen zweepslagen moeten krijgen. Steniging komt uit de Thora, het is een van oorsprong joodse straf. De ironie wil dus dat de Taliban een joods ritueel voltrekken als ze een vrouw stenigen', zegt Holland. Het verplichte vijf maal daags bidden is een overblijfsel van het zoroastrisme, denkt Holland. Volgens de Koran is drie maal daags voldoende.


Woestijn rond Mekka

Holland gelooft niet dat de Koran in de woestijn rond Mekka is ontstaan. 'De tegenstanders van de profeet worden beschreven als heidenen, afgodvereerders. Maar in de Koran lijken ze veel kennis van de Bijbelse traditie te hebben. Bovendien hielden ze vee en verbouwden ze druiven en olijven. Dat was in het dorre Mekka onmogelijk. Ik vermoed dat de oorsprong van de Koran meer naar het noorden ligt, rond Palestina', zegt hij.


In de Koran zelf komt Mekka maar één keer voor, waarbij de naam eerder op een vallei dan op een stad lijkt te slaan. In andere teksten wordt Mekka pas genoemd in 741, ruim een eeuw na de dood van de profeet. Holland gelooft dat Mekka pas naderhand is aangewezen als de geboortegrond van de islam. 'Mekka ligt in the middle of nowhere. Als Mohammed daar zijn openbaringen kreeg, was er ook geen risico dat ze besmet waren met joodse of christelijke ideeën. De woestijn is puur, onbevlekt, het equivalent van Maria's maagdelijkheid in het christendom.'


CV


Tom Holland (1968) werd geboren in de buurt van Oxford. Hij studeerde Engels en Latijn in Cambridge. Hij schreef een aantal fantasy- en horrorromans en bewerkte Homerus, Herodotus, Thucydides en Vergilius voor de BBC Radio.


Zijn doorbraak kwam in 2003 met Rubicon, over het einde van de Romeinse Republiek. Daarna volgden Perzisch Vuur (2005) en De gang naar Canossa (2008).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden