Wie beslist wat wanneer wordt herdacht?

Na de ene aanslag wordt een markant gebouw uitgelicht, na de andere niet. En het parlement staat lang niet bij alle aanslagen plechtig stil. Wie beslist wat wanneer passend is?

'Parijs' wordt herdacht. Beeld anp

Stel je voor: het Presidium van de Tweede Kamer vergadert. Op de agenda staat de aanslag in Bagdad, minimaal 250 doden. Moeten we daar een herdenking voor inlassen? Wat zegt het protocol?

Het antwoord: er is geen protocol.

Je zou misschien denken dat zoiets gevoeligs als de beslissing om te herdenken - of niet - wordt gebaseerd op precieze richtlijnen, waar lang over is vergaderd. Zo gaan de dingen toch vaak in Nederland, waar zelfs voor aangespoelde walvissen of al te enthousiast doorfokkende bevers protocollen klaarliggen. En aan herdenken hechten burgers grote betekenis. Herdenken gaat over emotie en over identiteit: met wie voelen wij ons solidair? Maar of het nu de Kamer is of de gemeenten, beslissingen worden genomen met het timmermansoog.

De 22 doden bij de aanslag in Dhaka waren geen aanleiding om de Bengalese vlag op overheidsgebouwen halfstok te hangen. En de Tweede Kamer was evenmin een minuut stil. Deden de slachtoffers in Bangladesh er minder toe dan die op het vliegveld van Istanbul, waar het wel bij gebeurde? En was de aanslag in Istanbul dan ook belangrijker dan die in Ankara vorig jaar, waar - in hetzelfde land - twee keer zo veel mensen om het leven kwamen? Na Istanbul werd de Turkse vlag wel geprojecteerd op het Paleis op de Dam, na Ankara niet.

Nederlands element

Pas op, zeggen zowel het dagelijks bestuur van de Tweede Kamer - het presidium - als de gemeenten Amsterdam, Den Haag en Utrecht: het is heus geen nattevingerwerk. Aanslagen in de Europese Unie herdenkt de Kamer altijd. Daarbuiten - waar veruit de meeste aanslagen zijn - wordt het lastiger. 'Nederlandse betrokkenheid bij de aanslag' speelt een rol, aldus een woordvoerder van het Kamerpresidium. Dat is nog best na te gaan. Maar ook 'het belang van de actualiteit' en 'de impact op de samenleving' hebben invloed. Hoe meet je dat en waar ligt de grens? In de praktijk komt het erop neer dat Kamervoorzitter Khadija Arib beslist welke kant het kwartje op valt.

De gemeente Amsterdam laat zich leiden door 'directe betrokkenheid van Amsterdammers', door 'hoe de aanslag leeft in de stad', 'vraagt zich af of zij een rol heeft als hoofdstad van Nederland' en 'kijkt wat voor internationale initiatieven er zijn'. Pikant detail is dat voor de projectie op het paleis ook het Rijksvastgoedbedrijf en het hof, de vertegenwoordiging van het Koninklijk huis, toestemming moeten geven. Herdenken kan zomaar politiek beladen zijn en dus gevoelig voor het hof.

(Tekst gaat verder onder foto).

Orlando. Beeld Marc Hesselink.
Beeld Hollandse Hoogte

Halfstok

De Utrechtse gang van zaken is gelijk aan die in Amsterdam en dat is tot tevredenheid van burgemeester Jan van Zanen. 'Het beste is te herdenken als mensen daarom vragen, dat is het oprechtst. In het geval van Istanbul was er toevallig net een G4-vergadering, met de burgemeesters van Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Doorgaans stemmen we ook met elkaar af wat we doen, maar nu kon het heel praktisch: Jozias, Eberhard, Ahmed, wat zullen we doen? Vlag halfstok, projectie op het Paleis op de Dam en de Domtoren? Is dat technisch haalbaar? Soms sluiten we aan bij internationale initiatieven, maar uiteindelijk gaat het erom wat mijn inwoners willen.'

Van Zanen ziet in dat geen enkel alternatief vrij van problemen zou zijn. Het herdenken van alle aanslagen is geen optie en nooit een aanslag herdenken, dat wil niemand. Een middenweg dwingt nu eenmaal tot nare rekensommetjes, met slachtoffertal en geografische afstand. Dat de ene aanslag ons simpelweg minder doet dan de andere is misschien niet chic, fair en iets om hardop te zeggen, maar wel wat de praktijk zo'n beetje uitwijst.

En wat als een gemeenschap zich na een aanslag niet organiseert, niet mondig is, maar het toch op prijs zou stellen dat er publiek herdacht wordt? Van Zanen: 'Dan vertrouw ik erop dat we diep genoeg in de haarvaten van de samenleving zitten om te zien dat er behoefte aan is. Denk aan wijkagenten, welzijnswerkers en onderwijzers. Het zou me tegenvallen als dat niet zo is. Het komt ook voor dat groepen het leed liever in de privésfeer delen. Als zo'n verzoek komt, ga ik daarheen zonder dat het grote publiek ervan weet.'

Signalen
'Door sociale media is de samenleving zo snel geworden', zegt Van Zanen, 'dat het voor de overheid vooral de kunst is in te haken op initiatieven. In het geval van de aanslag in Orlando had het COC bijvoorbeeld al een bloemenmonument geregeld. Ik kon aansluiten met een toespraak.' Het kan, zoals alle vormen van besturen, worden geoefend: 'We kunnen niet wachten op een formele gelegenheid om te beslissen wat de gemeente doet. Als burgemeester neem ik die beslissing. Het klinkt morbide en afschuwelijk, maar we hebben inmiddels ervaring op dit gebied.'

(Tekst gaat verder onder foto).

Tweede Kamer: herdenkingen van de laatste 12 maanden

01 juli 2015
Herdenking Karel Koster, fractiemedewerker SP

24 september 2015
Aanvang middagvergadering: herdenking Jaap Goudswaard (hoofd Griffie Plenair/ Bureau Wetgeving)

11 november 2015
Aanvang middagvergadering: herdenking naar aanleiding van het overlijden van de heer W. Aantjes (oud-fractievoorzitter ARP/CDA)

17 november 2015
Kort stilstaan bij de aanslagen in Parijs

09 december2015
Kort stilstaan bij het overlijden van een Nederlandse militair in Mali

22 maart 2016
Kort stilstaan door de voorzitter bij de aanslagen in Brussel, gevolgd door een verklaring van de minister-president

24 maart 2016
Herdenking naar aanleiding van de aanslagen in Brussel

21 juni 2016
Kort stilstaan bij de aanslag op Brits parlementslid Jo Cox

30 juni 2016
Aanvang middagvergadering: herdenking naar aanleiding van de aanslag in Istanbul

Beeld Alphons Nieuwenhuis

In de Tweede Kamer is de worsteling met het arbitraire karakter van de beslissing hardnekkiger. Partijleider Tunahan Kuzu noemde de ruime aandacht voor de aanslag in Istanbul het Denk-effect. Over het uitblijven van een herdenking voor Ankara had Denk in het parlement stennis geschopt. Het presidium zegt vooral te hebben meegewogen dat Turkije in korte tijd vaker het slachtoffer was van aanslagen. Maar als signalen uit de samenleving zo meespelen, dan zal dat van Denk er toch minstens een van zijn geweest.

Na het zomerreces kijkt het presidium of er duidelijker richtlijnen moeten komen. Geprikkeld onder meer door kritische vragen van RTL-coryfee Frits Wester. Maar absolute wetenschap zal het nooit worden. Hoeveel symbolische betekenis wij er ook aan toekennen: herdenken of niet, dat doet de overheid een beetje op gevoel.

Het presidium beslist: Kamer herdenkt niet alle aanslagen

Wel:
Parijs: Bataclan
Istanbul: Luchthaven Atatürk
Kopenhagen: schietpartijen
Brussel: aanslagen Zaventem en Maalbeek
Londen: aanslag politica Jo Cox

Niet:
Parijs: Charlie Hebdo
Ankara: bomaanslag vredesmars Bagdad: bomaanslag winkelcentrum
Dhaka: gijzeling en aanslag restaurant
Orlando: aanslag gay-club

Geen schaduwen door de vlag

Ze ogen waardig, de projecties op bekende publieke gebouwen. De Eiffeltoren, de Brandenburger Tor, het Paleis op de Dam. Voor videobedrijven is het een extra klus. BeamsSystems is onder meer verantwoordelijk voor de projectie op het paleis. Jason Malone, betrokken bij de projecties: 'Het is niet iets waarvoor we graag reclame maken, maar het is een eer om te doen. Meestal krijgen we in de middag een belletje en moet er 's avonds een projectie zijn. Wij leveren een beeldconcept, dat we in overleg met de gemeente uitvoeren.'

Dat heeft nogal wat voeten in de aarde. Zo is de horizontaal gebaande regenboogvlag stukken complexer dan de verticale vlag van Frankrijk. 'Ga maar na, als je ergens van onderaf een lichtje op schijnt, kunnen dat geen horizontale strepen zijn. Of in het geval van Turkije een vlag met een symbool erin.' Daarom werd na de aanslagen in Istanbul en Orlando een vrachtwagen de Dam op gereden, zo'n 40 meter van het paleis. Vanaf die wagen werd geprojecteerd, om er zeker van te zijn dat het licht over de mensen heen zou schijnen en er geen schaduwen door de vlag zouden zweven.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden