Wie bekend is schrijft een boek

Eerst was er het boek en toen de schrijver. Nu lijkt het omgekeerd: wie bekend is uit de media, schrijft een boek....

'De schrijver herkent men niet op straat', schreef Gerrit Krol in Het gemillimeterde hoofd, een roman die in 1967 verscheen – en het was ongetwijfeld waar. Toch zal ook toen wel een enkele schrijver op straat zijn herkend. De auteur van Ik Jan Cremer bijvoorbeeld, die zichzelf ongegeneerd als stoere motorrijder liet afbeelden op het omslag. Zoveel ijdelheid, voor een schrijver! Maar de briljante jonge Krol kon ongestoord rondwandelen. En als oudere schrijver waarschijnlijk nog steeds.

Dat schrijvers zonder 'mediabekendheid' – ook heel goede – weinig boeken verkopen, is al een tijdje zo. En dat televisiemakers graag een beroep doen op bekende schrijvers (Adriaan van Dis, Boudewijn Büch, Joost Zwagerman) is ook niet nieuw. Maar het gebeurt, naar het lijkt, steeds vaker omgekeerd: wie enige mediabekendheid geniet, mag een boek schrijven. Politici, tv-presentatoren, sporthelden, zangers, acteurs: iedereen mag zijn ei leggen in een boek. 'Lees het in mijn boek', kunnen zij Pim Fortuyn nazeggen.

Wie vreest dat de aandacht voor zijn persoon begint te verflauwen, kan daar met een boek snel iets aan doen. Daar hoef je geen Hillary Clinton of koningin Noor voor te heten. Nederlandse mediabekendheid is goed genoeg. Hanneke Groenteman, bijvoorbeeld, schreef een boek, dat in oktober bij Thomas Rap verschijnt. Niet over haar vak, maar autobiografisch over 'de rol die eten in haar leven speelt': Doorzakken bij Jamin. Iedereen onder de 25 kent Beau van Erven Dorens, dus is Beau geknipt voor het schrijven van het Handboek voor studenten (521 uitgevers). Germaine Groenier beleefde haar gloriedagen als jonge radiopresentatrice bij de VPRO met Germaine sans gêne. En wie weet doet een 'terugblik' op die heerlijke tijd het nu weer goed. Dus voilá: Radiodagen (Prometheus, maart 2004).

Of die boeken lezenswaard zullen zijn weet nog niemand, maar dát ze er zijn kan niemand ontgaan. Voor de feestelijke presentatie ervan – bij voorkeur door een collega-beroemdheid – zullen alle inwoners van medialand worden uitgenodigd, opdat de schrijver verzekerd is van een ruime hoeveelheid interviews in krant en tijdschrift, en optredens in praatprogramma's op radio en tv.

Zit een 'terugblik' of een veelbewogen levensverhaal er niet in, dan kan de bekende Nederlander altijd nog een kinderboek schrijven. Welke tv-presentator heeft nog geen kinderboek geschreven? Peter Jan Rens, Bas Westerweel, Yvon Jaspers, Monique Hagen en Paul de Leeuw in ieder geval wel. Mylène de la Haye nog niet. Maar het komt eraan, volgende maand. Uitgever The House of Books vraagt of we al een interview met 'Mylène' willen plannen.

Niet dat die boeken altijd even succesvol zijn. De kinderboeken van Kees van Kooten en Paul de Leeuw, bijvoorbeeld, flopten snel. Maar ze hebben bestaan, even. In de media.

Beroemd over beroemd, dat is helemaal een feest van exhibitionisme en voyeurisme. Ronald Giphart maakte samen met fotograaf Eric van der Elsen Heldinnen (Podium), een fotoboek over vrouwen voor wie 'uiterlijk direct of indirect een belangrijke factor is'. Mooie, bekende jonge vrouwen dus, die zelf mochten verzinnen hoe zij op de foto wilden. En zo leek het er vorige week zaterdag even op dat blote actrice Halina Reijn wereldnieuws was, op de voorpagina van Het Parool, terwijl Birgit Schuurman op de cover van het Volkskrant Magazine een poes tussen haar dijen klemde. Het 'literaire fotoboek', met alle clichés uit de pornofotografie (kwijlende monden, banaan olijk voor geslacht) én feministisch correcte vragen van Giphart ('Bovenmatige aandacht voor ”mooie mensen” vind ik niet erg diepgaand'), hoeft eigenlijk niet meer de boekhandel in. Bijna heel Nederland kent het.

Aanstaande maandag presenteren Nederlandstalige uitgevers in Amsterdam hun herfstaanbod op de beurs Vers voor de Pers. Wie door de catalogi van de uitgeverijen bladert, zal het opvallen dat auteurs die het schrijven als hoofdberoep hebben, veruit in de minderheid zijn. Schrijven lijkt veelal een nevenbezigheid van Bekende Mensen, ongeacht hun schrijftalent. De aanbiedingsfolders kunnen handig zijn als catalogus voor talkshow-kandidaten.

Dit najaar kunnen we boeken tegemoet zien van vele bekenden. Paul Rosenmöller vond eindelijk de tijd voor het schrijven van zijn politieke memoires, Een mooie hondenbaan (Balans, november), waarin óók zijn jeugdherinneringen een plaats zullen krijgen. Hedy d'Ancona noteert haar politieke én persoonlijke herinneringen in Het persoonlijke is politiek (Archipel, november), PvdA-voorzitter Ruud Koole legt zijn standpunten neer in Terug naar de mensen (Houtekiet, voorjaar 2004).

Hopelijk zijn de boeken van deze drie linkse kopstukken geen eendagsvliegen, zoals die van rancuneuze verdwijnende politici als Eduard Bomhoff, Bert Middel, Marnix van Rij en Marjet van Zuijlen. Zij legden even een bommetje neer in de politiek, paradeerden een paar dagen in kranten en talkshows, waarna hun boeken, en zijzelf, uit bijna ieders geheugen verdwenen – het Openbaar Ministerie is nog altijd niet begonnen met het onderzoek naar de 'lekkende' oud-LPF-vice-premier. En dan die snel voor de verkiezingen in elkaar geflanste boekjes van Jan-Peter Balkenende en Jan Marijnissen, die waren toch ook niet bedoeld om te lezen?

De Vlaamse socialistenleider Steve Stevaert, partijvoorzitter van de SP. A, heeft wél al maandenlang succes met zijn boek. Een kookboek. Want lekker eten, weet de ex-kok, is hét bindmiddel in een multiculturele samenleving. Uitgeverij Houtekiet, dat samen met Book & Media Publishing Koken met Steve uitgeeft, benaderde Stevaert voor een 'puur politiek boek', vertelt uitgever Leo de Haes. 'Stevaert hield de boot af. Maar tijdens gesprekken kwam hij zelf met het idee van een kookboek. Dat zou aanvankelijk na de verkiezingen verschijnen, want hij was bang dat dit niet zou gepikt worden door de pers. Zijn spindoctors hebben hem kunnen overtuigen om het wel voor de verkiezingen te laten publiceren.'

De Haes heeft contracten voor boeken afgesloten met vele politici, onder wie Boris Dittrich (D66) en Femke Halsema (GroenLinks). 'Politici om boeken vragen beschouw ik precies als een van mijn taken als uitgever.' Doorgaans gaat het om 'vrij ernstige' politieke boeken. 'Maar als morgen premier Verhofstadt, van wie Houtekiet zowat alle boeken heeft gepubliceerd, me voorstelt om een boek over de wijnen van Toscane te schrijven, dan zeg ik niet nee. Want hij kent die wijnen grondig.'

Geen enkele schoenmaker hoeft zich bij zijn leest te houden. Liever niet misschien, als het aan sommige uitgevers ligt. Opvallend in het nieuwe aanbod zijn boeken van mensen die nu eens even iets heel anders doen. Bioloog Midas Dekkers, bijvoorbeeld, stelt een fotoboek samen bij een tentoonstelling in de Nieuwe Kerk, Rare snuiters, zijn keuze uit de Fotocollectie Nederland (Contact). Literair critica Marja Pruis geeft commentaar bij foto's van al dan niet bekende 'generatiegenoten' in Meisjes van 40 (Mets & Schilt). Psychoanalytica Iki Freud legt, na veertig jaar luisteren, nu zichzelf op de bank in haar autobiografie Mijn naam is Freud.

'Je moet als redacteur altijd openstaan voor verrassingen', vindt Leonoor Broeder, redacteur non-fictie bij uitgeverij Meulenhoff. 'Het gaat niet om ”bekende mensen”. Je spreekt auteurs regelmatig, en dan valt tijdens zo'n gesprek weleens de vraag: zou je ook niet eens. . .? Het is goed als mensen schrijven over wat hen bezighoudt, dat ze met passie kunnen schrijven. Het levert een mooier boek op.'

Een boek schrijven, misschien is het een welkome escape van de drukkende dagelijkse plichten. Louise Fresco, directeur van de wereldvoedselorganisatie FAO, debuteerde bij Prometheus met haar roman De kosmopolieten, historicus Eelco Runia schreef de roman Inkomend vuur (Augustus). Binnenkort debuteert muziekkenner Elmer Schönberger bij Meulenhoff met een roman, Vic, met name. De actrices Loes Wouterson en Annemarie Prins schreven al een roman, nu publiceert Adelheid Roosen haar toneelstuk De gesluierde monologen bij Prometheus. Rudi Wester, de nieuwe directeur van het Institut Néerlandais in Parijs, komt volgend voorjaar met een boekje over haar belevenissen in haar Franse vakantiehuisje: Beau Berry (Prometheus).

Als je succesvol bent op het ene terrein, waarom zou je dat ergens anders dan ook niet zijn? Gitarist Thé Lau debuteert met de roman Hemelrijk (Vassallucci); schilder Michael Tedja schreef voor dezelfde uitgeverij zijn 'literaire autobiografie' Zonder titel. 'Het gebeurt meer dan vroeger dat bekende personen boeken schrijven over iets anders dan ze altijd hebben gedaan', erkent Oscar van Gelderen, uitgever bij Vassallucci. 'Maar het gaat om het boek. Bij Thé Lau en Michael Tedja heb ik niet gekeken naar wie of wat ze zijn, maar naar hoe ze schrijven. Bij uitgevers gaat het vaak zo: als auteurs serieus zijn, komen ze vanzelf; zijn ze niet serieus, dan worden ze benaderd.'

Leo de Haes benadert regelmatig schrijvers. 'We bedenken zelf een onderwerp en zoeken er vervolgens de juiste journalist als auteur voor. Dat werkt. Houtekiet heeft een raamcontract met de VRT dat bepaalt dat radioof tv-journalisten die een boek willen schrijven het prioritair aan Houtekiet moeten aanbieden.'

Het aantal journalisten dat boeken publiceert, is overweldigend. Gebundelde columns, portretten van sporthelden of politici, maar ook grote reportages en degelijke onderzoeksjournalistiek. 'Er is bij de lezer grote behoefte aan zulke boeken', zegt Tilly Hermans, hoofdredacteur van uitgeverij Augustus. 'Boeken waarvan je iets kunt opsteken. Ik denk dat het door het schoolsysteem komt. Kennisoverdracht staat niet langer voorop, en mensen willen gewoon weten hoe sommige dingen in elkaar zitten.' En natuurlijk weten uitgevers van journalisten wat ze in huis halen: 'Je kunt aan stukken in de krant aflezen wat iemand kan.'

Dat bekende namen uit de krant de verkoop wellicht stimuleren is volgens Job Lisman, redacteur non-fictie bij Prometheus/Bert Bakker, geen overweging: 'Ik denk niet dat dat voor de lezer zo werkt. Die kent al die namen uit de grachtengordel niet. In de journalistiek vind je nu eenmaal veel mensen met grote expertise, en schrijftalent.'

En ja, journalisten hebben natuurlijk ook een leven. Zij worden bijvoorbeeld vader, hebben een ambitieuze vrouw, worstelen net als zij met hun nieuwe rol. En schrijven daar autobiografische boeken over. Sander Pleij, adjuncthoofdredacteur van de Groene Amsterdammer, schreef een boekje over de verwarring bij de komst van zijn eerste kind, van Hans Nijenhuis, chef buitenland bij NRC Handelsblad, verschijnt binnenkort de roman Man van beroep, over een overbelast gezin, en freelancejournalist Bas Vugt komt in oktober met Koken met één arm (521 uitgevers), een aanklacht tegen de vijand die moeder heet. Drie vaderboeken in drie maanden tijd, en kijk, de collega-journalisten ontwaren een trend: de dadlit. Precies zoals de afdeling publiciteit van hun uitgeverij dat graag ziet.

Van de weeromstuit schrijven romanschrijvers af en toe graag non-fictie. Misschien is dat hún escape. Bij uitgeverij Augustus komen binnenkort nieuwe boeken uit van Dirk van Weelden en H. M. van de Brink – geen romans. Van Weelden schrijft in Looptijd over hardlopen, zijn andere passie, en Van de Brink bezingt in Reizigers in een herberg de goede maaltijd in Spanje. 'Beiden gebruiken technieken van de romanschrijver', zegt hun uitgever Tilly Hermans, 'maar deze boeken zijn wél non-fictie: alles wordt gecheckt. Je ziet de laatste jaren dat non-fictie en literatuur naar elkaar toe groeien. Boeken van wetenschappers worden ook steeds toegankelijker.'

Tussen goede non-fictie van getalenteerde schrijvers en proefballonnetjes van politici of ego-vertoon van BN'ers die niet kunnen schrijven, zit een enorm kwaliteitsverschil. Maar dat het boek een middel is om snel te scoren in de media, is onmiskenbaar. Naamsbekendheid, van politici of journalisten, is dan 'natuurlijk altijd meegenomen', zegt De Haas. Uitgevers zullen vaker met ghostwriters gaan werken. Hij vindt dat geen bezwaar: 'Wij vinden niet dat politici per se hun boeken zelf moeten schrijven, we willen wel dat ze duidelijk maken waarvoor ze precies staan.'

Het mediacircuit rondom boeken is de laatste jaren groter geworden, constateert Oscar van Gelderen. 'De tv wordt in dit opzicht steeds agressiever. De concurrentie is groter dan vroeger, toen je met boeken alleen terecht kon bij Adriaan van Dis. Nu kom je bij 2Vandaag, Nova, Barend & Van Dorp, en noem maar op. Maar alléén als het om mediagenieke onderwerpen gaat. Dus met literatuur hoef je niet aan te komen. Allemaal willen ze uitpakken met een spraakmakend boek om een ”101' tje” te halen – de nieuwspagina van Teletekst. Maar ik heb er geen moeite mee. Hoe meer aandacht voor boeken, des te beter.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden