Wie al impopulair was, krijgt de schuld

Mijn held was klein van stuk, had kort krullend grijs haar, was gepensioneerd en ze droeg, de enige keer dat ik haar ontmoette, een schort omdat ze koekjes voor mij had gebakken....

De woorden van de Engelse antropoloog Mary Douglas, want over haar heb ik het, waren afwisselend zeer scherpzinnig en licht onbegrijpelijk. Ik dacht desondanks dat ik een verrassend artikel had geschreven, maar de redactie besloot het stuk niet te plaatsen. Wat voor mij diepzinnige observaties waren, bleek door de redactie beoordeeld te worden als platgetreden clichés.

De kredietcrisis deed me terugdenken aan Douglas, omdat de crisis de centrale stelling van de antropoloog uit ons gesprek mooi illustreert. Ze zei: ‘Beschuldigingen over milieuverontreinigingen, ziekten en rampen zijn sterk verpolitiekt: meestal wordt de schuld in de schoenen geschoven van een groep of instantie die zich al impopulair heeft gemaakt.’

Om dit aan te tonen maakte ze onder meer een uitstapje naar de diagnose lepra in het zuiden van Europa in de 12de eeuw. Aanvankelijk bestond de samenleving uit kleine autonome groepen, die geleid werden door de hoge adel of bisschoppen. Aanklachten dat iemand aan lepra zou lijden, werden voornamelijk gebezigd tegen leidende figuren die hun macht misbruikten. Priesters klaagden hun bisschop aan en ridders hun adellijke leiders.

Dit was uiterst effectief, want lepra werd gezien als een straf van God. De leproos werd uit zijn macht ontzet en verloor zijn aardse bezittingen. Onder dreiging van de Moren in het zuiden van Europa, voerde de kerk een centraal gezag in. Hierna bleken de rijken ineens immuun voor lepra. Zij werden niet meer beschuldigd, maar vagebonden en bedelaars des te meer. Lepra werd een excuus om de grote groepen armen hun burgerrechten te ontnemen en in leprozenkolonies op te bergen. ‘Een slecht omschreven ziekte werd gebruikt om een sociaal kwaad te genezen.’

Het klinkt allemaal erg primitief en doorzichtig, maar ook de kredietcrisis blijkt weer een instrument om degene te kielhalen aan wie je een hekel hebt.

Agnes Kant van de SP wijst met haar vinger naar de cultuur van ‘meer markt en minder overheid, van eigenbelang en graaiende bestuurders’. ‘De kredietcrisis is niet iets wat ons overkomt, alsof het een natuurramp is. Het is het gevolg van een gekozen politieke koers.’

Wouter Bos van de PvdA geeft de schuld aan de calculerende burgers, die zich niet opstellen zoals de vakbond en de intellectuelen van de PvdA zouden willen, maar in plaats daarvan een half procentje extra spaarrente op hun geld eisen.

Jan Peter Balkenende (CDA) pleit voor hernieuwd rentmeesterschap van de overheid en geeft een sneer naar de VVD: ‘Juist door deze crisis blijkt dat de ideeën van de VVD over volledig vrije marktwerking gewoonweg niet kloppen.’

Mark Rutte van de VVD stelt daartegenover dat de staat heeft gefaald als marktmeester, omdat zij heeft toegestaan dat banken onverantwoord gingen bankieren.

Wie heeft kennisgemaakt met Douglas moet constateren dat geen van de politieke partijen de kredietcrisis heeft zien aankomen, maar dat ze allemaal denken dat alles precies past in het al bestaande gedachtegoed. Dat de perverse beloningen van de roofbankiers nu worden gezien als hoofdoorzaak, komt dan ook vooral doordat daarover al voordat de crisis begon, veel ophef bestond.

Ik wilde daarom graag de mening van Douglas over de kredietcrisis weergeven. Helaas bleek zij al in 2007 te zijn overleden. Ik had dat in de Nederlandse media gemist, maar bij de Engelstalige terugblikken op haar leven vond ik nog een prachtige uitspraak van haar: ‘Het koloniseren van de geest van anderen is de prijs die we betalen voor denken.’ We maken elkaar niet alleen wijs, we maken elkaar ook van alles wijs.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden