White power in Friesland

Het nationalisme bloeit onder de jeugd. In en rondom Dokkum, tegen het einde van de dag op diverse pleintjes en rotondes, klinkt het nog heftiger dan elders in Friesland....

Tussen de Aldi en tijdschriftenwinkel Primera in het Friese Zwaagwesteinde staat een groepje jongeren na het werk de dag door te nemen. Een van de dames, een caissière, vertelt dat ze door een buitenlander is betast en tegen de koeling aangedrukt met de woorden: 'Morgen ben je er niet meer.' Haar 22-jarige vriend uit Twijzelerheide, een dorp verderop, kan er woest om worden. Hij wordt al kwaad als een buitenlander iets tegen zijn vriendin zegt. 'Ik sla er gewoon op los. Ik heb materiaal in de auto liggen.'

Hij heeft eens in de gevangenis gezeten en toen ontdekte hij dat 80 procent van de gedetineerden 'zwart' was. Hij bedoelt eigenlijk: 'Turks en Marokkaans. Dat zijn de ergsten.' Een 20-jarige Zwaagwesteinder met piercings: 'Ik wil niet zeggen dat de Nederlanders allemaal goed zijn, maar er zijn nu meer diefstallen, meer moorden, meer ziektes. Straks krijgen we de pest nog terug.'

Iemand anders roept: 'Over tien jaar hebben de zwarten de regering overgenomen.' Een jongen op klompen met de Friese vlag erop ergert zich aan hoe 'de zwarten' eruit zien: 'Met hun gouden tandjes en diamantjes.' En waar halen ze die dure kleren vandaan? 'Ik heb er een hekel aan als ze met hun BMW en grote mond langsrijden', zegt de 22-jarige Twijzelerheidenaar. Hij en zijn maten spugen op de grond. Op het naastgelegen parkeerterrein bonkt bijna een auto uit elkaar van muziek met veel bas.

Ze distantiëren zich van jongeren met stekelhaar, bomberjacks, legerkistjes en kleren van een merk dat wordt geassocieerd met extreem-rechts: Lonsdale, Pitbull, Fred Perry of Hooligan. Dit soort jongeren zijn in deze hoek van Friesland, in en rondom Dokkum, tegen het einde van de dag op diverse pleintjes en rotondes te vinden. Ze noemen zichzelf nationalisten en ze haten alle allochtonen, die ze 'zwarten' of 'negers' noemen.

Naast de giromaat in het winkelcentrum van Zwaagwesteinde is een hakenkruis in hout gekerfd. Meer hakenkruizen zijn aan de achterkant van het postkantoor te vinden, tussen hartjes en liefdesverklaringen. Daar staat ook: 'I hate negers' en 'white power'. Een andere tekst luidt: 'Het wit in onze vlag/de middelste baan/de kleur van ons ras/die mag nooit vergaan.' In Dokkum is een white powerteken, een rondje met een kruis erdoor, op een boom gespoten, naast het kanon op een bastion. Op de banken ernaast staat: 'Holland is vol' en '88', codetaal voor Heil Hitler, immers twee keer de achtste letter van het alfabet.

Dit gaat de jongeren in Zwaagwesteinde, op het pleintje tussen de Aldi en de Primera, te ver. Ze dragen wel eens iets van Lonsdale, maar dat komt doordat Lonsdale naar hun zeggen in de mode is. Die lui die zich van top tot teen uitdossen als rechts-extremist, ach. 'Dat zijn van die 15-jarige mannetjes die mee willen doen', zeggen ze.

Volgens Jaap van Donselaar van de Anne Frank Stichting is het rechts-extremisme onder jongeren de laatste decennia in Nederland niet zo omvangrijk geweest als nu: 'Het verschijnsel van jongerengroepen die voor racistische overlast zorgen, beweegt zich op een schaal die ik nog niet eerder heb gezien', zegt hij. Hij doelt op jongerengroeperingen die zich associëren met een bepaalde kledingstijl en die voor 99,9 procent uit autochtone Nederlanders bestaan. 'Maar ook buiten die groeperingen komt rechts-extremisme onder de jeugd voor.'

Hij baseert zich op 'enkele tientallen incidenten met een racistische achtergrond' die zich de afgelopen twee jaar hebben voorgedaan. Tot de ergste rekent hij de poging tot brandstichting in het asielzoekerscentrum in Dokkum, het in brand steken van een islamitische basisschool in Eindhoven en een schietpartij in Muiderberg waarbij drie Marokkanen werden geraakt.

Van Donselaar ziet meer signalen: bij de politie in Brabant-Zuidoost en Haaglanden hebben agenten zich gespecialiseerd in rechts-extremistische jeugd. Verder worden op dit moment de verschillen tussen rechts-extremistische groepen hevig uitgevochten op internet, op sites als holland-hardcore.com en stormfront.org. 'In mijn herinnering was de discussie nog nooit zo hevig.'

Behoorlijk rechts in het politieke spectrum bevindt zich Nieuw Rechts van Michiel Smit die uit Leefbaar Rotterdam stapte. Nog wat verder naar rechts: de Nederlandse Volksunie, de Nieuwe Nationale Partij en de Nationale Alliantie. 'De communicatie is flitsender geworden. Dat geeft een soort zwengel. Voorheen moesten dit soort groeperingen in donkere krochten blaadjes kopen.'

Van Donselaar volgt de ontwikkelingen rond racisme en extreem-rechts al 25 jaar, sinds midden jaren negentig voor de Anne Frank Stichting en de Universiteit Leiden. 'Destijds had je de gabber-housescene, waarbinnen zich groepen bevonden die zich racistisch gedroegen. Maar dat gebeurde op een veel kleinere schaal.' In december zal de toename van extreemrechts onder jongeren worden gemeld in een rapport. 'En het gaat nog meer toenemen, vooral het Lonsdale-deel. Dat kan ik nu wel zeggen.'

Dokkum blijkt in Nederland geenszins uniek. Een leerling van een grote scholengemeenschap in Amstelveen meldt dat veel autochtone leerlingen flirten met het gedachtegoed van Hitler, met bijbehorende symboliek. Hij vertelt over blanke jongens uit Amstelveen en Badhoevedorp, 'die niet kaal zijn', maar die wel het white power-teken, de code 88 of Hitler-poppetjes op hun schriften en tassen hebben getekend.

Sommigen ziet hij de Hitler-groet brengen. Het woord 'kankerjood' is volledig ingeburgerd. American History X van de Britse regisseur Tony Kaye is populair. Hoewel deze film juist de gevolgen van rechts-extremisme laat zien, wordt alleen gepraat over de scène waarin een neonazi de schedel van een zwarte jongen op de trottoirrand kapot trapt. De rector van de school in Amstelveen wil niet reageren. 'Maar ik merk dat het heel erg speelt', zegt de jongen.

Wat de oorzaak is van de nieuwe trend weet Van Donselaar niet. Wat wel zo is: 'In het post-Fortuyn-tijdperk is het vitten op buitenlanders meer gemeengoed geworden.' Dat zegt ook jongerenwerker Otto Veenstra van jongerencentrum It Badhûs in Zwaagwesteinde: 'Politici zeggen allerlei dingen over buitenlanders. Als een keurige meneer in pak al van alles roept, dan doet een jongere er een schepje bovenop. Ik zei vroeger ook extremere dingen dan mijn ouders.'

Percentages kan hij niet noemen. 'Maar als je met de jeugd praat, blijkt dat een behoorlijk deel een afkeer heeft van buitenlanders. Dat leeft hier. De ideeën zijn niet nieuw, men uit zich alleen extremer. Het is een aversie tegen alles van buiten.' Veenstra herinnert zich dat vroeger het dorp verderop per definitie fout was en dat het op dorpsfeesten vaak uitdraaide op matten. 'Zo sterk leeft dat niet meer, maar in de jongerensubculturen is het nog hetzelfde.'

In en rondom Dokkum is de jeugd te verdelen in skaters, boeren, nationalisten en buitenlanders. Op kermissen komt het vaak tot pesterijen over en weer. 'Maar in Dronrijp gebeurt het ook dat donkere mensen van de kermis worden gejaagd', zegt Jan Kuitert van Discriminatie Meldpunt Tûmba over een heel ander deel van Friesland. Wat is er dan anders in en rondom Dokkum, tot aan Zwaagwesteinde toe? 'Het is iets heftiger in die hoek.'

Velen in Zwaagwesteinde en omgeving beginnen over het feit dat de moord op de 16-jarige Marianne Vaatstra na ruim vijf jaar nog niet is opgelost. Ze zijn ervan overtuigd dat de dader een asielzoeker is geweest. 'Dat praat je niet uit hun hoofd. Het tegendeel is ook nog niet bewezen.' Verder speelt de economische zwakke positie van dit gebied. Op de van oorsprong arme zandgronden getuigen daarvan nog vele kleine heidehuisjes. 'Het is de angst. Dat hoor ik ook van docenten: het zijn kansarme jongeren. Wat moeten ze? Bij pa op de boerderij?'

En het heeft met de ouders te maken, zegt Kuitert. Dat blijkt op het pleintje tussen de Aldi en de Primera. 'Mijn vader en opa hebben ook een hekel aan zwarten', zegt een jongen. Als Kluivert voor het Nederlands elftal is opgesteld, zegt de vader: 'Staat die neger weer op het veld.' De jongen: 'We hebben Van der Vaart, Sneijder, Heitinga, die kunnen er toch wel in? Die zijn van ons.' De caissière: 'Mijn vader is echt een rassenhater. Die wil ze allemaal wel voor een knaak doodschieten.'

Teamleider Rob van der Holst van De Tille, een instelling voor sociaal-cultureel werk in Dokkum, vindt dat het aantal rechts-extremistische jongeren in zijn contreien niet overdreven moet worden. Volgens hem bestaat de harde kern in Dokkum uit vijftien, twintig jongens, met wat meiden eromheen. 'Hun opvattingen zijn ongefundeerd. Het zijn vooroordelen die ze met de paplepel ingegoten hebben gekregen.' Daarom, meent hij, wil niemand van hen met de naam in de krant. 'Er is groepsdruk, maar als individu blijven ze nergens.'

Niettemin heeft Friesland intussen een jongerenafdeling van Nieuw Rechts, Jong Rechts, die wordt gecoördineerd door de 17-jarige Jan Jitze Visser uit Broeksterwoude, een dorpje vlak bij Dokkum. Volgens Visser telt Jong Rechts in Friesland rond vijftig leden. 'We willen niet geassocieerd worden met hele extreme opvattingen', zegt hij. Maar dat voorman Michiel Smit sympatiseert met het Vlaams Blok, noemt hij geen probleem: 'Het Vlaams Blok is onze partnerorganisatie in het buitenland.'

Volgens Van Donselaar is het mogelijk dat een extreem-rechtse partij bij de volgende verkiezingen een Kamerzetel haalt. Nieuw Rechts trok bij de Europese verkiezingen al 0,3 procent van de stemmen. Maar een grote groei van ultra-rechts verwacht hij niet: 'De mobilisatie is beperkt. Het rechts-extremisme zit ideologisch niet diep. Het is het klassieke repertoire. Eeuwenoud.'

Dus ongevaarlijk? In De Valom vlak bij Dokkum werd een jongen in elkaar geslagen nadat hij Lonsdale-jongeren zijn afkeur had laten blijken. De jongen liep bijna een slagaderlijke bloeding op. Leerlingen van het Dockinga College in Dokkum durven hun naam voor geen goud te noemen wanneer ze kritiek leveren op de 'nazi's': 'Het zijn rare gasten hoor. Ze pakken je zomaar.' Van Donselaar: 'In de buurt van Amersfoort is iemand verschrikkelijk mishandeld door zo'n groep. Het mag ideologisch niet diep zitten, het kan wel pijn doen. Alles bij elkaar kan het een betekenis krijgen die het lokale niveau overstijgt. Nu al vallen er zwaargewonden, wanneer valt de eerste dode?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden