Wetgeving cultuurbehoud zit vol zwakke plekken

Jonkheer Victor de Stuers wond zich in 1873 in de Gids onder het kopje Holland op zijn smalst vreselijk op over de verkwanseling van het Nederlands cultuurgoed....

Van onze verslaggever Bob Witman

AMSTERDAM

Pas 112 jaar na deze klassiek geworden tirade, in 1985, kreeg Nederland de Wet tot Behoud Cultuurbezit (WBC), een regeling bedoeld om het roerend kunstbezit in particuliere verzamelingen te beschermen tegen uitverkoop. Bij ruim honderd objecten die op de lijst van beschermd cultuurbezit staan, heeft de staat het eerste recht van koop. Op die lijst staan schilderijen, maar ook draaiorgels en de bibliotheek van verzamelaar/zakenman Joost Ritman. Tevens wordt er een schilderij genoemd van Paul Cézanne uit 1895, een Paysage prés d'Aix avec la Tour César, eigendom van een dochter van de bekende kunstverzamelaar Franz Koenigs.

Het is dit schilderij dat deze week haarscherp de zwakke plek in de wetgeving heeft blootgelegd, nadat de Haagse rechtbank op gezag van drie kunsttaxateurs de waarde van het doek heeft vastgesteld op vijftien miljoen gulden. Dat bedrag moet de overheid betalen als ze het voor Nederland wil behouden. En dit geld is er niet, want voor de WBC is geen budget gereserveerd.

De museumwereld heeft altijd al gemopperd op de in hun ogen kromme constructie. De overheid verplicht zich kunst van nationaal belang in het land te houden. Dat is een nobel streven, maar het kost geld, en voor dat geld is niets geregeld. Toen in december 1996 de (beschermde) collectie impressionisten van de familie Bonger werd gekocht - de verzameling van de zwager van Vincent en Theo van Gogh - moest staatssecretaris Nuis van Cultuur veertien miljoen gulden op zijn begroting zien te vinden. Of hij nu zo kort daarna weer vijftien miljoen kan improviseren, is zeer onzeker.

Nog afgezien van de vraag of hij het ervoor over heeft. Voor die veertien miljoen kreeg hij (en het Van Gogh Museum) 106 werken van onder anderen Odilon Redon en Emile Bernard van de erven Bonger. Voor vijftien miljoen krijgt hij maar één Cézanne. Hij mag er precies dertig dagen over nadenken. Daarna kan de eigenaresse het schilderij laten veilen. Er wordt al gespeculeerd dat Nuis deze keer zijn beurt voorbij laat gaan.

De staatssecretaris heeft zelf inmiddels ook geconstateerd dat er geld nodig is voor om van de Wet tot Behoud Cultuurbezit geen lege huls te maken. 'Teneinde belangrijke kunstwerken voor Nederland te behouden en te verwerven wordt een begin gemaakt met een aankoopfonds', sprak de koningin afgelopen najaar in haar troonrede.

Dat voornemen valt heel goed bij Melle Daamen, directeur van de Mondriaanstichting, die vindt dat er zowel geld nodig is om nationaal cultuurgoed te behouden, als ook om ontbrekende stukken aan te kopen. Hij bepleit een groot nationaal aankoopfonds voor de 'collectie Nederland'. Met dat fonds moet het landschapje van Cézanne aangekocht worden, maar kan Nederland ook meebieden als er een laat werk van Mondriaan op de markt komt. Nu liggen de prijzen van zo'n werk zo hoog, dat individuele musea met hun karige aankoopbudgetten geen serieuze partij zijn.

Er zit een evaluatie van de WBC aan te komen. Er zal kritisch worden gekeken naar de lijst met ruim honderd voorwerpen die nu onder de wet vallen. Er zijn namelijk nogal wat lacunes. En ook juridisch is er nogal wat op aan te merken, al was het alleen maar omdat de eigenaresse van het schilderij Cézanne nu al bijna drie jaar in 'haar eigendomsrecht wordt gehinderd', zoals haar advocaat het vorige jaar voor de Haagse rechtbank uitdrukte, terwijl het niet duidelijk is of de overheid überhaupt het geld heeft om het te kopen. Je zegt, zei haar advocaat bij die gelegenheid, tegen iemand: jij mag je auto alleen aan mij verkopen, maar ik weet niet of ik hem kan betalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden