Wetenschappers in oorlogstijd

Maandag bespreekt de Tweede Kamer de kabinetsplannen voor het universitair onderzoek. Wetenschappers opereren te ver van de maatschappij, vindt minister Ritzen....

MARTIJN VAN CALMTHOUT

MENEER VAN OOSTROM, u bent hoogleraar letterkunde in Leiden. Sinds u onlangs de AKO-prijs won, weten we allemaal dat u de Middeleeuwse literatuur bestudeert. Wat precies?

'De relatie tussen de literatuur uit die periode en de historische context waarin zij is geschreven.'

- Wie heeft dat verzonnen?

'Die aanpak, dat paradigma met een deftig woord, is afkomstig uit Duitsland, waar het een vruchtbare methode is gebleken. Tijdens mijn promotiewerk las ik daar veel over. Ik heb het eigenlijk naar Nederland geïmporteerd. Omdat ik onder de bekoring was geraakt, zeg maar.'

- Dus u doet het voor uzelf?

'Natuurlijk, ik was geboeid en bovendien is dit wat ik het beste kan. Ik tennis ook heel behoorlijk, maar omscholen lijkt me in niemands voordeel.'

- Toponderzoek?

'Ik heb juryrapporten waar dat in staat en eerlijksheidshalve geloof ik het zelf ook wel, ja. Maar dat is nooit een streven op zichzelf. Je doet gewoon je best.'

- Meer geld betekent meer toponderzoek?

'Het helpt. Toponderzoek is een kwestie van uren maken, van volume. Die moeten worden betaald. En je moet wel uit de weg kunnen. Het is zo miezerig als je altijd tot de daluren moet wachten voor je naar Gent kunt om een handschrift te bekijken.'

EEN ASTRONOOM, zoals u, meneer Kuperus in Utrecht, die heeft natuurlijk geen boodschap aan de noden van de samenleving?

'Nou, geen boodschap, niet bij alle disciplines zijn dezelfde criteria aan te leggen. Je zegt toch in de kunst ook niet dat er nu wel genoeg geschilderd is, dat er van nu af aan wordt gebeeldhouwd. Dat laat je aan de kunstenaar over.'

- Voor wie doet u het dan?

'Kort en goed: we opereren in een wereldwijd netwerk van collega's die gebruik maken van onze resultaten en omgekeerd. Dat is geen kleine groep.'

- Wat doet u precies?

'Ik, wij onderzoeken de magnetische eigenschappen van geïoniseerde gassen in het heelal, van de zonnecorona tot de centra van melkwegstelsels.'

- Eigen idee, dat onderwerp?

'Deels, het stamt uit de jaren zestig en zeventig, toen de gegevens van de radiotelescopen begonnen te komen en we niet begrepen wat we zagen. Die telescopen kwamen voort uit de Tweede Wereldoorlog. Over maatschappelijke invloed gesproken.'

- Overheid betaalt?

'Helemaal, zij het dat er soms wat geld van Europa is of van de Koninklijke Akademie.'

- En krijgt men waar voor zijn geld?

'Er was net een buitenlandse beoordeling die ons hoog waardeerde. Dat is belangrijk omdat daar prijskaartjes aan worden gehangen. De top krijgt binnenkort geld, de rest niet. Ik vind dat levensgevaarlijk. Er ligt helemaal geen cesuur, die bedenken ze in Zoetermeer. Kalme reflectie wordt op den duur afgestraft.'

- En de samenleving?

'Wij bekijken hoe de zon gloeiende gassen vasthoudt in magneetvelden. Daarmee lost de natuur een probleem op dat mogelijk van belang is voor kernfusie in de toekomst. Ik noem dat maar vast, voordat de politiek gaat verzinnen wat er moet gebeuren.'

- U vreest dat?

'Ritzen overdrijft. In oorlogstijd gaat landsbelang voor en mag de staat onderzoekers recruteren. Het is nu geen oorlogstijd. We zijn schatrijk en we hebben last van files, da's alles.'

EN U, MENEER LAGENDIJK in Amsterdam, u maakte zich vorige week publiekelijk boos over Ritzens idee om de politiek te laten bepalen wat onderzoekers doen. Wat doet u zelf eigenlijk, als experimenteel fysicus?

'Ik onderzoek de voorplanting van licht in dichte media.'

- Van wie is dat idee?

'Van mezelf. Vijftien jaar geleden hoorde ik een Rus praten over elektronen in dichte media. Verhip, dacht ik, dat kan ook met licht. Ik ben de zaal uitgerend en werk er sindsdien aan. Ik heb mijn eigen effect verzonnen.'

- Voor wie?

'Het is een combinatie van eerzucht en nieuwsgierigheid. Zonder competitie kan ik niks. Ik worstel met de natuur. En met mijn collega's.'

- Voor uzelf, dus?

'Hoor eens, ik ontmoet ook mensen, ik lees ook de krant. Men vraagt me voortdurend waarom ik doe wat ik doe. Collega's doen dat, leken doen dat, beoordelingscommissies doen dat. Het is onzin dat een onderzoeker lekker zelf verzint wat hij eens zal gaan doen, zoals Ritzen denkt. Als ik ooit begrijp wat de natuur doet, hebben we daar verreweg het meeste aan, zo voel ik dat. Ik pieker dagelijks over de vraag waar het goed voor is.'

- En voor het gevoel moet de overheid betalen?

'FOM betaalt en de universiteit, ja. Maar niet zomaar, we worden voortdurend geëvalueerd en gecontroleerd. Gek word je ervan.'

- U bent top?

'Ik eindig vaak hoog. Alleen is dat niet belangrijk. De top heeft humus nodig. Je helpt elkaar vooruit, geloof me. Het is net als in de muziek. Ik heb liever een hoog gemiddeld niveau van vioolspel, dan de allerbeste violist en dat de rest kan wegrotten. Pure sociaal-democratie, ik geef het toe.'

PROFESSOR HOEFNAGELS in Nijmegen, u houdt zich bezig met de geneeskunde van hoogbejaarden. Dat noemt de minister zelf als een belangwekkende maatschappelijke thematiek voor onderzoek. U bent dus blij.

'Nee, ik ben er helemaal niet gerust op.'

- Maar de vergrijzing baart de politiek zorgen en de politiek gaat bepalen wat er van onze belastingcenten onderzocht wordt.

'Waar ik kan, zal ik het maatschappelijk belang van de geriatrie genadeloos, om het zo te zeggen, uitbuiten. Dat ben ik aan

de ouderen verplicht, en aan mijn vakgebied.

'Maar eerlijk gezegd ben ook ik nogal geschrokken van wat de minister wil. Behalve maatschappelijke sturing legt hij namelijk veel nadruk op topkwaliteit. Welnu, wij zijn een zeer jong vak. En nieuwkomers komen bij premies voor kwaliteit nauwelijks aan de bak.'

- U doet geen toponderzoek?

'In de geneeskunde werk je doorgaans van de praktijk geleidelijk naar fundamentelere vragen toe. Disciplines hebben een zekere geschiedenis. Misschien dat we over twintig of dertig jaar aan de fundamenten toe zijn. Maar nu is het nog veel te vroeg. Het is heel toegepast allemaal.'

- En de patiënt heeft ook wat aan uw geleerde aandacht?

'Dat staat vast. We hebben bijvoorbeeld de indicatie voor plaspillen onderzocht en kunnen concluderen in welke gevallen die beter niet voorgeschreven kunnen worden. Dat gaat bijna de helft van alle hoogbejaarden wat aan.'

- Daar is geld voor?

'De afgelopen drie jaren hadden we geluk. De overheid financierde het Nestor-programma en daaruit konden ook wij putten ten behoeve van enkele onderzoekers. Maar dat is nu afgerond en financiering voor het vervolg is er eigenlijk niet. Kijk, voor het hart of de nieren gaan de collectebussen rond. Voor ouderen niet. Ik weet niet waar ik heen moet.'

- Waarom zo somber, uw thematiek staat toch in een gunstig licht bij de minister?

'Ik moet het eerst zien. Er is sprake van een nieuw NWO-programma Succesvol ouder worden. Daarbij heb je me dunkt het niet over stokoude mensen die achtervolgd worden door talloze kwalen.'

MENEER LINTSEN, techniekhistoricus in Eindhoven, twintig jaar geleden richtte u daar een wetenschapswinkel op om als universiteit dienstbaar te zijn aan de samenleving. Ritzen moet een minister naar uw hart zijn?

'Nou, laat ik zo zeggen: ik heb niet wakker gelegen van zijn opmerkingen over grotere politieke greep op het onderzoek. Er zijn grote gebieden waar dat heel zinnig kan zijn, dat denk ik zeker. Maar dat horen we natuurlijk al heel lang.'

- Uw eigen onderzoek ook?

'Wij boekstaven de ontwikkeling van de techniek en zijn maatschappelijk rol in de negentiende en twintigste eeuw. Ik denk dat een samenleving kennis moet hebben van zijn eigen historie, ook op dit terrein.'

- U werkt voor het Nederlandse publiek?

'Precies. En voor mijn collega-historici, dat moge duidelijk zijn.'

- Nog altijd vol van de oude idealen, dus.

'Een illusie armer, zou ik eerder zeggen. We dachten destijds dat maatschappelijke betrokkenheid zou leiden tot een betere benutting van wetenschap en techniek. Maakbaarheid van de samenleving, kortom. Nou, als onze inspanningen ergens goed voor zijn geweest, dat is het wel om te bewijzen dat die theorie niet deugt. We weten beter. We hebben onze analyses aangepast.'

- En de minister?

'Het is werkelijk een hersenschim, te denken dat de politiek tot in detail de wetenschappelijke thema's kan bepalen. Dat lukt niet alleen nooit, het mag niet lukken. Onderzoekers blokkeren dan.'

PROFESSOR HONDERD in Delft, u bent hoogleraar regeltechniek en hebt dagelijks contacten met de industrie. Hebt u nog wel behoefte aan overheidsfinanciering als Zoetermeer u uw thematiek wil voorschrijven?

'Jazeker wel, dat hebben we hard nodig. Ritzen ziet kennelijk niet dat een groot deel van onze thematiek al uit de maatschappij komt. Wel, dat kan ik hem best uitleggen. Zijn bemoeizucht zou de maatschappelijke relevantie zelfs kunnen hinderen, denk ik.'

- Bijvoorbeeld?

'We hebben het hier over het mengen van asfalt, melkrobots, het bakken van patates frites, concrete projecten bij concrete bedrijven. Veel daarvan past maar moeizaam in de grootse schema's waarin men te Zoetermeer graag denkt.'

- Dus u werkt als onderzoeker voor die bedrijven?

'Eigenlijk werk ik voor mijn studenten. Dat is de taak van een universiteit, toch, opleiden? We dienen de samenleving vooral met goed getrainde mensen. Maatschappelijk relevanter kan haast niet.'

- Topmensen?

'Mensen die goed zijn in hun vak, maar die bovenal goed zijn in teamwerk. Een eenzaam genie in een ivoren toren interesseert me niet zo. En mij niet alleen niet.'

- Is uw onderzoek duur?

'Er is steeds minder geld. Dat heeft er onder meer toe geleid dat veel onderzoek alleen nog maar op papier plaatsvindt of via simulaties in computers. Sinds de Erasmusbrug weten we weer dat dat niet genoeg is.'

- Te weinig gevoel voor de realiteit?

'Hetzelfde geldt voor het ministerie. Er is een vervreemding gaande van de politiek ten opzichte van de concrete samenleving, de werkvloer van het leven. Levensgevaarlijk, als u het mij vraagt.'

Martijn van Calmthout

Medewerking Jan 't Hart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden