Wetenschappers halen malafide studies van Stapel nog altijd aan

De verzinsels van frauderende wetenschappers als Diederik Stapel en Dirk Smeesters zijn nog steeds onder ons. Haast de helft van de formeel allang teruggetrokken studies wordt nog steeds geciteerd door nietsvermoedende collega-onderzoekers. Pijnlijk, want die bouwen zo op wetenschappelijk drijfzand.

Adam Marcus van Retraction Watch. Beeld Jolijn Snijders

Daarbij speelt dat sommige malafide artikelen jaren na dato gewoon zijn te raadplegen, blijkt uit onderzoek van de Volkskrant. Zo staat bij zeker drie als frauduleus aangemerkte publicaties van sociaal-psycholoog Diederik Stapel geen waarschuwing dat de inhoud niet te vertrouwen is, is er één per vergissing nooit teruggetrokken uit de vakliteratuur en staat van een andere studie nog een uitgebreid persbericht online.

Ook van de frauderende Rotterdamse psycholoog Dirk Smeesters is een neponderzoek, tegen de afspraken in, nooit teruggetrokken. Hoofdredacteur Andy Seagram van het desbetreffende vakblad Journal of Marketing Research reageert geschrokken: hij dacht dat dat allang was gebeurd. 'We gaan uitzoeken hoe dit zit', aldus Seagram. Ook het European Journal of Social Psychology belooft uit te zoeken hoe het komt dat drie frauduleuze artikelen van Stapel zonder voorbehoud in het tijdschriftarchief zijn te raadplegen.

Adam Marcus van de weblog Retraction Watch

'Ik dacht dat het niet veel werk zou zijn, misschien een of twee gevallen per maand. Maar wat we niet wisten, was dat we zijn aangeland in een soort gouden tijdperk van de terugtrekkingen. De afgelopen tien jaar is het aantal retracties vertienvoudigd. Momenteel zijn het er zo'n 400 tot 500 per jaar.' Een interview met Marcus staat morgen in de Sir Edmund en is te lezen via deze link.

Teruggetrokken werk

Nadat Stapel en Smeesters in 2011 en in 2012 in opspraak kwamen wegens het verzinnen van resultaten, werd een deel van hun gepubliceerde werk formeel 'teruggetrokken' uit de wetenschappelijke literatuur. Bij 55 studies van Stapel en zeven van Smeesters moest een digitale waarschuwing komen dat de studie vervalst is.

Daarmee is de kous niet af, blijkt uit cijfers die de Volkskrant bij elkaar zocht in de wetenschappelijke databank Web of Knowledge. Tweeënhalf jaar na het eindrapport in de zaak Stapel en ruim een jaar na het eindoordeel in de zaak Smeesters blijken wetenschappers nog steeds voort te borduren op de nepresultaten van de twee. Het vorig jaar teruggetrokken werk van een andere Nederlander, de Utrechtse bioloog Pankaj Dhonukshe, wordt eveneens nog geregeld geciteerd.

'Ik schaam me zo', mailt desgevraagd een buitenlandse planologe, die onlangs een van de doodverklaarde studies van Stapel aanhaalde. 'Soms gebruik ik Google Scholar om aan een artikel te komen, dan kan ik het direct downloaden. En op mijn versie staat niets over de retractie.' Ook een Britse marketingonderzoekster putte laatst nog uit een van de teruggetrokken studies. 'We waren hier niet van op de hoogte. En we betreuren dat we een deel van onze methodologie op dit onderzoek hebben gebouwd.'

Zestig keer aangehaald

Adam Marcus van Retraction Watch, een weblog dat bijhoudt welke studies ongeldig worden verklaard, herkent het beeld. 'Je zou denken dat een teruggetrokken artikel ophoudt te bestaan in het heelal', zegt hij. 'Dat is niet zo. Na een scherpe afname gaat het citeren nog een hele tijd druppelsgewijs door.'

De nepstudies van Stapel zijn na terugtrekking nog zeker zestig keer aangehaald, die van Smeesters dertien keer. Vaak waren de publicaties al in druk of gaan de studies over wetenschapsfraude, en verwijzen ze om die reden naar doodverklaarde onderzoeken. Maar in zeker twintig gevallen hebben wetenschappers kennelijk niet in de gaten dat ze verwijzen naar een artikel dat formeel niet meer bestaat.

Van de onderzoekers die zo'n spookstudie aanhaalden, willen de meesten niet met naam en toenaam reageren. 'Wetenschap is gebaseerd op vertrouwen, en daarmee kwetsbaar', mailt een Duitse microbioloog die onlangs per ongeluk een geschrapte studie van Dhonukshe citeerde. 'We hebben de referentie opgenomen omdat er kritiek was dat we zo'n vooraanstaande publicatie niet zouden vermelden. En niemand controleert routinematig of de studies die je aanhaalt intussen niet zijn teruggetrokken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.