Wetenschapper onderzoekt anti-westers veelstromenland; 'New Age wil terugkeren naar de bron'

New Age is razend populair, maar nog nauwelijks wetenschappelijk onderzocht. Het proefschrift van godsdienstwetenschapper W. Hanegraaff brengt daar verandering in....

Van onze verslaggever

Henk Müller

UTRECHT

Aura's zien, voetreflexmassage, reïncarnatietherapie, zelfgroei naar een Hoger Zelf en Celestijnse Beloftes, het is allemaal New Age. Maar hebben ze wat gemeen? Honderdduizenden zijn in New Age geïnteresseerd, boekwinkels staan vol met New Age-boeken, maar vrijwel geen wetenschapper heeft de moeite genomen dit veelstromenland in kaart te brengen. Donderdag promoveert de godsdienstwetenschapper W. Hanegraaff in Utrecht op New Age Religion and Western Culture, een onderzoek waarin voor het eerst de hele beweging wordt geanalyseerd.

- Is er een eenheid te vinden in al die stromingen en richtingen?

Hanegraaff: 'New Age kenmerkt zich door kritiek op de cultuur. New Agers voelen onbehagen. Ze zien zinloosheid, vragen zich af wat de zin van het bestaan is. De beweging zet zich af tegen de dominante westerse waarden. De westerse cultuur kenmerkt zich volgens New Age door dualisme en reductionisme. Het christendom vertegenwoordigt het dualisme, met een God in de hemel en de mens op aarde.

'Het moderne wetenschappelijke rationalisme is reductionistisch. New Age zet daar holisme tegenover. Holisme is de noemer waar alle New Age-bewegingen onder vallen. Maar holisme kun je alleen negatief omschrijven: het is tegen de vervreemding van mens en kosmos, tegen het ontkennen van het geestelijke door de wetenschap.'

- Maar wat is New Age?

'Ik omschrijf New Age als geseculariseerde esoterie. Uit mijn onderzoek blijkt dat New Age een andere term is voor de geseculariseerde westerse esoterische traditie die eind vorige eeuw haar beslag kreeg. De esoterici hebben de 'gnosis', een vorm van innerlijk schouwen, eeuwenlang een fundamentele rol toegekend. Het was een niet-rationele manier van ''kennis'' verwerven.

'Je kunt het vergelijken met mystiek. Alle basisideeën van de New Age waren er aan het begin van deze eeuw. Sinds die tijd zijn er geen wezenlijke dingen bijgekomen. Midden jaren zeventig is een aantal mensen zich de New Age-beweging gaan noemen.'

- Kent New Age een God?

New Age heeft een ander godsbeeld dan christendom, jodendom of islam. God is niet de schepper, God is een soort oerbron, een universele geest. Alles vloeit voort uit God en keert terug naar God, de oerbron. Het is geen persoonlijke God, God is universele energie.

'Mensen leven een soort evolutieproces. Maar er zitten paradoxale kanten aan de beweging. Enerzijds is er de behoefte naar de bron terug te keren, anderzijds is er het creatieve aspect. Mensen zijn medescheppers met de oerbron. Dat is een evolutieproces dat in vele werelden kan plaatsvinden. Daarnaast bestaat er een Hoger Zelf dat weet wat goed voor je is. Dat Hoger Zelf stuurt je als het ware steeds weer op cursus, zodat je leert het Hoger Zelf te bereiken.

- Voor New Age is de christelijke God projectie?

'Dat is vanzelfsprekend voor de beweging. De menselijke geest in zichzelf is goddelijk. Daar heb je geen God voor nodig. New Age wijst het dualisme af tussen geest en lichaam, tussen natuur en God. Het goddelijke zit in jezelf.'

- En het kwaad, de oorlogen, het zinloze geweld?

'In New Age is geen plaats voor het kwaad, zeg maar de Duivel. Natuurlijk is er het lijden, maar New Age biedt een volkomen sluitend systeem dat het lijden afdoende verklaart. Alles wat er gebeurt heeft een functie en aan het einde van het evolutie-proces - waar New Age in gelooft - zien mensen waarom het zo is gegaan als het is gegaan.'

- Mensen hebben, volgens New Age, hun eigen lot in de hand?

'Mensen leven door vele werelden, op zoek naar hun hogere zelf dat hun ware wezen is. Onderweg zijn ze zich niet van dat wezen bewust, maar als ze overlijden worden ze zich bewust van hun ware wezen, dat hen een nieuwe opdracht geeft. Als je ziek bent, in een rolstoel zit, dan is dat volgens New Age iets dat je positief moet zien. Want je ware zelf heeft je daar doen belanden.'

- De slachtoffers in Ruanda of Bosnië hebben het aan zichzelf te danken?

'Dat is in feite wat New Age zegt. Het is zwaar om te zeggen, maar volgens New Age is de holocaust iets dat de joden zelf hebben gewild. Het is geen kwestie van schuld, want dat begrip bestaat niet in New Age, je bent er zelf verantwoordelijk voor.

'Als een New Age-aanhanger een hongerend kind helpt is dat goed. Maar als hij dat niet doet, dan doet hij zichzelf te kort. Zonder dat daar overigens een straf of zoiets op staat. Niets is verkeerd. Maar de logica van het New Age-denken leidt daartoe. Ook al schrikken veel aanhangers van de beweging daar zelf ook van.'

- Wat vindt u zelf van New Age?

'De beweging was bedoeld om een nieuwe tijd te laten aanbreken, een nieuwe aarde. Het zou het goedkope materialistische liberalisme enerzijds en autoritair fundamentalisme anderzijds moeten overstijgen.

'Maar dat is niet gebeurd. Het is vercommercialiseerd en in die zin is New Age onder de invloed gekomen van het materialisme dat ze wilde bestrijden. Ieder mens is het centrum van zijn eigen universum en schept zijn eigen leven. Paradoxaal genoeg is deze spirituele stroming door en door rationeel. Het verklaart alles en biedt geen enkele ruimte meer voor het ''mysterie van het leven''.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden