Wetenschappelijk meeliften op een dure vuurpijl

Na het ongeluk met ruimteveer Columbia vragen velen zich af wat bemande ruimtevaart eigenlijk oplevert. Heel veel, zeggen Nederlandse wetenschappers, ook al zie je dat niet meteen....

Onzinnig, gevaarlijk, duur en immoreel. Professor G. van den Berg velde een hard oordeel over de bemande ruimtevaart, in een boekje dat veel opzien baarde in de tweede helft van de jaren vijftig. 'Ruimtevaart of Luchtkasteel' is bij De Slegte te vinden, tussen de boeken die beschrijven hoe tien jaar later de eerste man op de maan stond.

Het werkje is weer actueel. Na het ongeluk met het ruimteveer Columbia is opnieuw de dicussie opgelaaid of die hele bemande ruimtevaart, gezien de kosten en de risico's, wel zoveel nut heeft. Critici vinden dat het geld beter in onbemande ruimtevaart kan worden gestopt, bijvoorbeeld in sondes richting verre planeten. En anders wel in wetenschap op aarde.

De toegevoegde waarde van onderzoek in de ruimte zit in de afwezigheid van zwaartekracht. In micro-gravitatie, in jargon. Zonder verstorende zwaartekracht kunnen allerlei biologische en fysische processen beter worden bestudeerd. Nederlandse wetenschappers richten zich vooral op medisch en fysiologisch onderzoek, bijvoorbeeld naar botontkalking, bloeddruk en hersendoorstroming.

Dat heeft behalve wetenschappelijke publicaties nog weinig concreets opgeleverd, beaamt dr. Marc Heppener, die namens ESA het wetenschappelijk gebruik van het internationale ruimtestation ISS coördineert. 'Dat is het vervelende: ik kan niet wijzen op concrete vondsten. Maar zo werkt de wetenschap. En bovendien zijn we pas vijftien jaar echt goed bezig.'

Hij vindt de kritiek op het onderzoek achterhaald. 'De kwaliteit wordt tegenwoordig rigoreus bewaakt. Er zijn Nobelprijswinnaars bezig met micro-gravitatie. Vroeger werd bijna elk ingediend onderzoeksvoorstel gehonoreerd, maar inmiddels minder dan een op de vijf.'

De verwijten dat er te weinig wetenschappelijke publicaties uit het onderzoek voortkomen, vindt dr. ing. Jack van Loon 'complete onzin'. Hij doet veel gewichtsloos onderzoek aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. 'Alleen haalt dit onderzoek niet snel in de grote wetenschappelijke bladen. Omdat er maar weinig mensen mee bezig zijn. Anders is het met astronomie. Niemand weet wat een supernova is, maar het trekt wel veel aandacht.'

Bemande ruimtevaart gaat om veel geld. Het internationale ruimtestation ISS, sinds 1998 op tweehonderdvijftig kilometer hoogte boven de aarde in aanbouw, gaat volgens de huidige schattingen minimaal 70 miljard euro kosten. Daarvan kun je, om maar wat te noemen, ook voor een periode van vijf jaar honderdduizend wetenschappers betalen. Terwijl in het ISS momenteel maar drie man zitten, die bovendien nauwelijks toekomen aan wetenschap omdat ze ook als klusjesman fungeren.

Of neem een space shuttle-vlucht: voor dat halve miljard kun je ook een jaar lang een universiteit bedruipen. Of een onbemande sonde naar Pluto sturen.

'Ik vind dat onzinnige vergelijkingen', zegt dr. Frank Israel, astronoom bij de universiteit Leiden. 'Je kunt net zo goed zeggen: geef mij dat geld, dan ga ik er lekker van op vakantie. Dat krijg je dus nooit.'

Waarmee hij maar wil zeggen dat het geld dat vrijkomt na afschaffing van de bemande ruimtevaart, nooit bij de wetenschap terecht zou komen. 'Ruimtevaart heeft nu eenmaal nog andere doelen dan alleen wetenschap. Het gaat om technologie, het gaat om industriebeleid, het gaat om internationale samenwerking. De wetenschap mag daar vervolgens op meeliften.'

Zelfs onbemande astronomische satellieten zoals ANS en IRAS, waar Nederland in de jaren zeventig en tachtig honderden miljoenen aan heeft besteed, waren in eerste instantie niet wetenschappelijk bedoeld. 'Het was geen cadeautje aan de wetenschap. Het was een cadeautje aan Fokker.'

Die 'onzinnige' budgetvergelijkingen worden echter in de hand gewerkt door de organisaties die verantwoordelijk zijn voor bemande ruimtevaart. Zowel de Nasa als zijn Europese tegenhanger ESA noemt het ISS in de eerste plaats een 'researchlaboratorium'. Volgens Israël is er sprake van begripsverwarring. 'In Nederland associëren wij de woorden research en science vaak met fundamentele wetenschap. Terwijl met name Amerikanen daarbij gewoon aan techniek denken.'

Dat het in bemande ruimtevaart om andere zaken dan alleen wetenschap gaat, blijkt ook uit het Nederlandse ruimtevaartbudget. Van de reservering voor micro-gravitatie, dus onder meer voor het ISS, komt bijna driekwart van het ministerie van Economische Zaken, en slechts een kwart van Onderwijs en Wetenschappen.

En ruimtevaart blijkt niet alleen bemand: van de ongeveer 35 miljoen euro die OC en W jaarlijks besteedt aan ruimtewetenschap, gaat maar 15 procent naar gewichtsloos onderzoek. De rest gaat naar sterrenkunde en aardobservatie.

De geplande vlucht van André Kuipers, voor wie in oktober tien dagen in het ISS zijn geboekt, kost in totaal zo'n 12,5 miljoen. 'Niet eens zo heel veel geld', vindt dr. Marc Heppener. 'Per experiment is bemande ruimtevaart voor Europa niet veel duurder dan onbemande. We liften in feite mee met de spullen die er toch al zijn.'

Dat argument komt vaker terug: als dat ruimteveer en dat dure ruimtestation er dan toch zijn, dan kunnen we de astronauten net zo goed iets nuttigs laten doen. 'Je zou gek zijn als je daar geen gebruik van zou maken', zegt dr. John Karemaker, betrokken bij de laatste shuttle-vlucht.

Desalniettemin is de afgelopen tien jaar zo'n driekwart van het Nederlandse micro-gravitatieonderzoek met onbemande raketten vanuit het Zweedse Kiruna en het Russische Plesetsk gedaan. 'Wat we onbemand kunnen doen, doen we ook onbemand', zegt dr. Rolf de Groot van SRON, die het ruimteonderzoek in Nederland coördineert.

Jack van Loon bijvoorbeeld, van wie een experiment met muizenbotjes op de laatste vlucht van de space shuttle meevloog, heeft eerder ook botjes vanuit Plesetsk gelanceerd. De vervanging van de weefselkweekvloeistof en de temperatuur werden automatisch geregeld, maar het experiment slaagde niet helemaal. 'Automatiseren heeft zijn grenzen. Robots worden snel te zwaar, en dus te duur. Astronauten zijn gewoon handiger. Beschouw mensen maar als complexe robots, met duizenden functies en een groot improvisatievermogen.'

En dat dat mis kan gaan, dat is een verantwoordelijkheid die de astronauten zelf nemen, zegt Karemaker, die de astronauten van de Columbia wilde onderzoeken. 'Mensen die op een vuurpijl gaan zitten realiseren zich dat dat gevaarlijk is. Daar kiezen ze voor.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.