Wetenschap & spektakel

Hoe serieus nemen we populair wetenschappelijke tv-programma's? Het bewijs geleverd door meisjes in bunnypakjes.

'De meeste wetenschapsprogramma's zijn demonstratieshows. Hier is de baksoda, hier de olijfolie en nu heb je een vulkaan.' Tv-presentator Adam Savage staat op het podium van de universiteit Twente voor een afgeladen zaal. 'Wij experimenteren en vragen ons steeds af: wat zouden twee mannen op een zondagmiddag in een garage doen?' Een meisje in de zaal heeft hem net gevraagd wat hij ervan vindt dat zoveel jonge kinderen naar MythBusters kijken. 'Ik krijg mails van promovendi die door MythBusters geïnteresseerd zijn geraakt in wetenschap. Maar educatie is nooit onze bedoeling geweest. Wij doen ook maar wat.'


Techniek en wetenschap op een laagdrempelige manier aan de man brengen. Dat is waarvoor Adam Savage en zijn collega Jamie Hyneman van het Discovery Channel programma MythBusters vrijdag een eredoctoraat kregen uitgereikt van de universiteit Twente. Geen borrelende reageerbuisjes in een steriel laboratorium, maar explosies, extreme stunts en het vaak gehoorde 'this is sick'.


Het programma is enorm populair. Dat is opmerkelijk voor een wetenschapsprogramma, een genre dat doorgaans niet het kijkcijferkanon van een zender is. Presentatoren Savage en Hyneman zijn uitgegroeid tot iconen, de een met rossige baard, de ander met zwarte baret. In het programma achterhalen ze, dikwijls foeterend op elkaar, de waarheid achter populaire sterke verhalen en mythes. Kan wind de veren van een kip blazen? Kan een pijl met explosieven een boom in tweeën splijten en kan een speedboot van een schans springen, landen in het water om vervolgens door te varen zoals in James Bond? Na elk experiment wordt de conclusie getrokken: confirmed, busted of plausible.


Waarom is MythBusters zo succesvol? Het programma werd in the New York Times aangemerkt als het beste wetenschapsprogramma op televisie. Juist omdat het zich niet voordoet als wetenschapsprogramma. 'We hebben niet de pretentie echte wetenschappers te zijn, we hebben vooral lol', zegt Jamie Hyneman (55) die net als Savage eerst als special effect specialist werkzaam was. 'In MythBusters draait het om kleine steekproeven en gelden er geen strakke regels zoals bij een proef aan de universiteit. Daarmee laten we zien dat wetenschap niet zo is als autorijden waarvoor je per se een certificaat nodig hebt om mee te kunnen doen.'


Ondanks de toegankelijkheid draait het in MythBusters wel degelijk om serieuze experimenten. Hyneman: 'Aan de ene kant zou je kunnen zeggen dat wat wij doen te oppervlakkig is om echt serieus te nemen en toch, in het hart, verschilt het niet veel van echte wetenschap.' In het programma worden immers vragen gesteld waarop via methodische experimenten een antwoord wordt gevonden. 'En als er iets mislukt, laten we dat ook gewoon zien.'


Dat is volgens hoogleraar Bas Haring, die aan de Universiteit Leiden de leerstoel 'publiek begrip van wetenschap' bekleedt, precies wat eraan schort bij de meeste wetenschapsprogramma's op de Nederlandse televisie. 'Vaak is er geen duidelijke beginvraag. Het blijft hangen bij een gaaf feitje of experimentje. Bij wetenschapsprogramma's zou het moeten draaien om een vraag die vertaald wordt naar een plan dat vervolgens wordt getest. MythBusters doet dat, net als Klokhuis, goed.'


Wetenschap en televisie lijkt een moeizame combinatie. Noorderlicht, Jules Unlimited, Nieuwslicht, Hoe?zo!; het is een greep uit de programma's die in de loop der tijd zijn gesneuveld. De toegankelijkheid voor het grote publiek en tegenvallende kijkcijfers zijn vaak een probleem.


'Wie een programma als MythBusters maakt, moet een knap budget hebben of het gewoon niet doen', zegt Hans de Clercq, hoofd wetenschap van NTR en VPRO. 'Maar ook met onze budgetten kun je mooie wetenschapstelevisie maken zoals bijvoorbeeld Labyrint of Pavlov.'


NTR en VPRO maken samen digitale, tv- en radioproducties over wetenschap. Voor het najaar van 2012 wordt gewerkt aan een nieuwe wetenschapstitel voor Nederland 3. 'Wel ietsje inhoudelijker dan MythBusters. Dat neemt niet weg dat je veel kunt leren van de persoonlijke, belevende manier waarop zij experimenteel denken spannend en visueel maken', aldus de Clercq.


'In vergelijking met landen zoals Groot-Brittannië en Duitsland presteren wij zeer bescheiden', zegt Jaap Willems, voormalig hoogleraar wetenschapscommunicatie aan de Vrije Universiteit Amsterdam. 'Bij televisie draait het voor een groot deel om vorm en dan is een aantrekkelijke presentatie belangrijk. Britten en Amerikanen zijn meesters in het boeiend vertellen over de moeilijkste onderwerpen. Op Britse en Amerikaanse universiteiten worden studenten getraind in het populariseren van hun vakgebied. In Nederland zijn die communicatievakken toch iets dat in de marge van de opleiding zit.'


Volgens Willems is het populariseren voor veel onderzoekers nog steeds not done. 'Collega's doen daarover misprijzend, tenzij de betrokken onderzoeker een topdog is zoals Dick Swaab of Gerard van Hoof.'


Hans de Clercq vindt wèl dat Nederlandse wetenschappers en jonge talenten steeds beter hun verhaal weten te verkopen. 'Misschien nog niet zo goed als Amerikanen, die je tien jaar terug al vroegen of je een quote van 15 of 30 seconden wilde...'


Maar hoe ver kun je gaan in het populariseren van wetenschap? Bas Haring vindt dat er wel degelijk grenzen zijn. 'Soms wordt het te krampachtig spannend gemaakt, MythBusters kan nog. Als je puur spektakel wilt, kun je beter naar voetbal of een soap kijken. Wetenschapsprogramma's kijk je toch vooral om iets op te steken.' BNN waagt zich vanaf half december aan het nieuwe wetenschapsprogramma Proefkonijnen met Dennis Storm en Valerio Zeno, waarbij Haring in het deskundigenpanel zit. Ze proberen zelfstandig experimenten uit te voeren om antwoorden te vinden op 'bezopen vragen'. Zoals: kun je geblinddoekt autorijden als iemand je instructies geeft? 'Dat is veel beeldender dan met een MRI-scan laten zien hoe het brein werkt', zegt Haring. 'Maar bij BNN moet het wel allemaal leuk zijn. Tijdens de show lopen er meisjes rond in bunnypakjes en konijnenoren. Bij deze populaire programma's is er zeker het risico dat het plat wordt.'


Volgens MythBuster Jamie Hyneman zijn er geen grenzen aan de popularisering van wetenschap. 'Ik zie het als een aanmoediging om na te denken over de wereld waarin wij leven. Televisie is daar een machtig middel voor. Dit enkel gebruiken voor hersenloze entertainment, dat is juist een ongelofelijk verlies.'


Obama bij MythBusters

Vorig jaar gingen de MythBusters op bezoek bij niemand minder dan president Obama om een Romeinse verdedigingstactiek te testen. Is een gigantische spiegel in staat middels de bundeling van zonlicht voorwerpen in brand te steken? Voor het Witte Huis was dit een manier om wetenschap bij kinderen onder de aandacht te brengen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden