Weten we welke van deze strategieën het best werkt voor een volkspartij?

Vorige keer liet ik zien hoe de opkomst van het populisme in Europa, met bijbehorende anti-islamitische, anti-bestuurlijke en anti-Europese sentimenten, zelfs door de meest veranderingsgezinde sociaal-democraten in Europa lang werd onderschat. Die rare Nederlanders hadden het er steeds over, maar zo'n vaart zou het toch niet lopen? Inmiddels weten we beter en zien we in een flink aantal Europese landen populistische partijen van links en rechts de gevestigde orde bedreigen.

De vraag doemt vervolgens op of we in de afgelopen jaren iets geleerd hebben over wat dan de meest effectieve manier van bestrijden van populisme is. Wel iets, denk ik, maar alles blijkt zijn prijs te hebben.

In een aantal landen, Duitsland en het Verenigd Koninkrijk voorop, blijkt het kiesstelsel een tot nu toe tamelijk effectieve barrière op te werpen voor nieuwe populistische partijen. Daarmee wordt het populisme echter niet zozeer bestreden als wel buiten de deur gehouden, en het is de vraag voor hoelang. Diezelfde conclusie gaat eigenlijk op voor het cordon sanitaire, zoals dat bijvoorbeeld in België werd toegepast rond het Vlaams Blok. Het is een vaak beschimpte methode, maar enige effectiviteit kan haar niet ontzegd worden. Ook hier geldt echter dat zolang niet het populisme zelf bestreden wordt maar slechts de uitingsvorm, terugkeer in andere gedaanten (bijvoorbeeld in de vorm van andere partijen) mogelijk blijft.

Helemaal aan het andere eind van het spectrum staat de strategie van de inclusie: geef de populisten maar regeringsverantwoordelijkheid en laat ze zichzelf maar kapot regeren. In Nederland hebben we met de kabinetsdeelname van Wilders aan Rutte I gezien waar dat toe leidt.

Ook deze strategie kan enige effectiviteit niet ontzegd worden, want de PVV bleek de regeringsverantwoordelijkheid niet aan te kunnen en kreeg vervolgens electoraal grote klappen. De samenleving betaalde echter een hoge prijs voor het podium dat Wilders kreeg voor zijn plannen; en toen hij van dat podium verdween, bleek de electorale klap ook maar tijdelijk.

Het zal om al dit soort redenen zijn dat de meeste traditionele bestuurspartijen voor andere strategieën kiezen. Of ze wijzen het populisme af en bestrijden het fel, de strategie van D66 en Merkel. De andere strategie wordt in Nederland bijvoorbeeld al een aantal jaren door VVD en PvdA uitgeprobeerd en lijkt in Frankrijk een voorzichtig supporter te hebben in premier Valls. Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen de kiezers op populistische partijen (serieus nemen) en de populistische politici (bestrijden); de problemen (serieus nemen) en de bepleite oplossingen (afwijzen).

Weten we welke van deze strategieën het best werkt voor een volkspartij? Nee, de ervaringen van de afgelopen jaren hebben daar geen overtuigend bewijs voor opgeleverd. Ook niet als we kijken naar de electorale successen van D66? Nee, want dat is geen volkspartij die probeert zowel lager- als hogeropgeleiden aan zich te binden. En juist die scheidslijn is zo akelig manifest rond bijvoorbeeld het integratievraagstuk; en wordt zo akelig blootgelegd met de opkomst van populistische partijen.

Valt daarmee iets te zeggen over welke strategie gaat werken in Duitsland of Frankrijk? Dat weten we niet. Zo wordt het interessant om te zien of de veel sterkere beleving van nationale identiteit in Duitsland en Frankrijk tot een andere dynamiek leidt dan in Nederland. Met name in het integratiedebat is vaak betoogd hoe belangrijk een nationale identiteit kan zijn. Het zet immers waarden centraal die (ver)bindend kunnen werken, waardoor verschillen tussen groepen overbrugd kunnen worden, waardoor minderheden zich opgenomen kunnen voelen in een groter geheel. Het is al vaak betoogd dat Nederland zo'n identiteit ontbeert. Jan Marijnissen heeft daar vaak en terecht een punt van gemaakt. En het is ook jaloersmakend om te zien hoe bijvoorbeeld het vrijheidsprincipe en de American dream het Amerikaanse volk wel zo'n gemeenschappelijk ideaal bieden.

Hoe zal dat in Frankrijk gaan? Vormen de verlichtingsidealen - vrijheid, gelijkheid, broederschap; de triomf van de rede - nog steeds de kern van de moderne Franse identiteit? Gaat dat splijtend of juist bindend werken?

En hoe zal het in Duitsland gaan? Angela Merkel reageert op Pegida als Thom de Graaf op Pim Fortuyn, verontruste burgers worden nog net niet als racisten weggezet, het inhoudelijk debat wordt vermeden. Maar anders dan in Nederland zie je niet alleen Pegida op straat, maar ook een tegenbeweging van gewone Duitsers. Zou dat kunnen betekenen dat het nie wieder inmiddels de kern van de Duitse identiteit bepaalt? En zou daarom de houding van Merkel, die in Nederland niet werkte, in Duitsland wel werken?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden