Weten kinderen niet meer wat 'stomme streken' zijn?

null Beeld Tomori Nagamoto
Beeld Tomori Nagamoto

'Als kleine jongen deed Kees best wel eens domme dingen.' Zo luidt de eerste zin van Kees de Jongen, in de zogeheten 'hertaling'. Bewerkster Tiny Fischer heeft het taalgebruik 'opgefrist en aangepast' zodat het boek weer 'volop toegankelijk is voor een groot publiek'.

Toen ik als kind Theo Thijssens bescheiden meesterwerk onder ogen kreeg, kwam ik inderdaad vreemde woorden tegen. 'Baaivangen'. 'Kaptorie'. 'Boezelaar'. 'Vlak-elastiek' 'Pijpaarde'. Dat stoorde me volstrekt niet. Integendeel, die woorden gaven kleur aan een voor mij ver verleden, ze verleenden het toch al zo verrukkelijke boek juist extra magie. Bovendien kon ik uit de context gemakkelijk opmaken wat er bedoeld werd, en zo bouwde ik ongemerkt aan een woordenschat die me vast ooit nog eens van pas zal komen.

Is de huidige generatie kinderen zoveel dommer en gemakzuchtiger? Ik aarzel tussen hoop en vrees. Mijn dochter heeft de 'echte' Kees de jongen in elk geval even fanatiek stukgelezen als ik indertijd; mijn zoontjes, van Kees' leeftijd, willen er niet aan. Voor dat soort luie, afgestompte (pre)pubers zal deze hertaling bedoeld zijn. Tsja.

Het verhaal blijft min of meer intact, en een mooi verhaal blijft het. De bewerkster heeft zich goddank niet laten verleiden eigentijdse zorgjes als loverboys, integratieproblematiek, eetstoornissen of gender confusion in het boek te verwerken; Kees is gewoon Kees de jongen gebleven, en niet ontaard in 'Kees de white privileged, crypto-seksistische heteroseksueel'. Daar mogen wij dankbaar voor zijn.

Feit blijft dat er in het ruim honderd jaar oude boek dingen gebeuren die geen hedendaags Nederlands kind zal herkennen. Vaders die sterven aan tuberculose, ijskoude kamers omdat er geen geld is voor kolen, kinderen die op hun twaalfde van school gaan om te werken, de financieel loodzwaar drukkende aanschaf van een paar hemdjes; zelfs in de nijpendste schuldsanering-bijstand-voedselbank-omstandigheden gebeuren zulke dingen niet meer.

Maar als je het leest word je Kees. Ook als je een meisje bent. Ook een eeuw na dato. Dat je in je gedachten álles kunt zijn wat je wilt, mateloos bewonderd door de omstanders bovendien; die heroïsche fantasieën van een kind zijn universeel.

Ja, Kees droomde al weg bij de mijmering dat hij genoeg Frans kende om een toerist de weg te wijzen, maar ook griste hij, als hij op stoom was, graag rijkeluisdochtertjes weg voor aanstormende trams. Zo dénken kinderen. Nog steeds. Al zal de rijkeluisdochter inmiddels in Miley Cyrus zijn veranderd, en het Frans spreken in voetballen voor Ajax.

De échte eerste zin ken ik (net als de laatste) uit mijn hoofd. 'Als kleine jongen haalde Kees verscheidene stomme streken uit.' Wat valt dáár nu aan te hertalen? Weten kinderen niet meer wat 'stomme streken' zijn? Is 'verscheidene' een moeilijk woord? Kees deed 'best wel' eens domme dingen, staat er nu. Zat dat 'best wel', hoe goed bedoeld ook, over tien jaar niet véél gedateerder aandoen dan het origineel?

En dan de hamvraag: krijgen we met zo'n hertaling onze kinderen, tussen de mokerslagen van modern vermaak, weer aan het lezen? Ik vrees van niet.

Of, in hertaling: dit gaat 'm niet worden.

S.witteman@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden