Weten is een lust

Niet Alletta Jacobs, maar de briljante Anna Maria van Schurman was de eerste Nederlandse studente. Binnenkort verschijnt haar biografie...

In de 17e eeuw was het gebruikelijk om getalenteerde mensen met superlatieven te overladen, maar de manier waarop Anna Maria van Schurman werd bewierookt, leek meer op de adoratie die een popster heden ten dage ten deel valt.

De geleerden in de 17e eeuw hingen haar portret in hun kamers en ze kreeg talloze lofdichten toegestuurd. In de Italiaanse academie voor wetenschappen in Rome hing haar afbeelding in de schilderijengallerij tussen geleerde mannen; het toppunt wat een vrouw kon bereiken.

Anna Maria van Schurman was dan ook een fenomeen. Ze werd in 1636 als eerste vrouwelijke studente toegelaten aan de universiteit van Utrecht, alle verhalen over Aletta Jacobs (18541929) als de eerste Nederlandse studente ten spijt. Dankzij haar biografe dr. Pieta van Beek weten we dat ze ook de eerste vrouw in Europa was die tot de academische kring wist door te dringen.

In Van Beeks boek De eerste studente, dat binnenkort verschijnt, staat dat Anna Maria geen colleges en disputen mocht volgen te midden van haar mannelijke medestudenten. Ze zat apart in een loge, die met een gordijn was afgescheiden van de collegezaal. Ze moet heel wat opwinding hebben veroorzaakt, zij daar als jonge knappe vrouw alleen en onzichtbaar in dat hokje, achter een schot.

In het huis van haar grote leermeester, de theoloog en predikant Gilbertus Voetius, kreeg ze privécolleges in godgeleerdheid, Grieks, Latijn, Hebreeuws, Aramees, Syrisch, Arabisch, Samaritaans, Ethiopisch en Perzisch. De dichterdiplomaat Constantijn Huygens merkte op dat telkens als hij haar zag 'die vrouw er een nieuwe taal bij heeft geleerd'.

Haar vader ontdekte de talenten in zijn dochter, omdat ze als 11jarige haar oudere broers de juiste antwoorden in Latijn toefluisterde. Meisjes kregen Frans in die tijd. Nu zijn dochter talent voor Latijn etaleerde mocht ze die richting ook uit. Te beginnen met Seneca.

De familie Van Schurman kwam in 1610 in Utrecht terecht na hun vlucht uit Keulen, waar ze als contraremonstranten die in de voorbestemming door God geloven, vervolgd werden. In de militant katholieke stad rookten de brandstapels.

Op zijn sterfbed beloofde ze haar vader celibatair te blijven en daar hield ze zich aan, hoewel ze in haar autobiografie Eukleria vermeld dat er wel degelijk vrijers voor de deur hebben gestaan. Ze zou zich volledig wijden aan de 'weetlust' en die vooral in dienst van het geloof stellen. Ze kende de bijbel vrijwel uit haar hoofd en met de hand schreef ze de koran over.

In deze tijd zou Van Schurman een bekwaam netwerker worden genoemd. Ze schreef naar geleerde mannen en vrouwen in vele hoeken van Europa. Ze reisde vaak en ontving in haar woning uiteenlopende figuren zoals koningin Christina van Zweden, filosoof René Descartes, hoogleraar Caspar Barlaeus en de schrijver Jacob Cats.

Ook stapte ze af op Andreas Rivet, hoogleraar theologie aan de universiteit in Leiden en als hugenotenleider uit Frankrijk gevlucht. Hij moest haar klankbord worden, wat met graagte werd aanvaard.

Door haar reputatie als dichter, schrijver en geleerde gingen de deuren voor haar open en velen wilden met haar corresponderen. Zo bouwde ze ook haar Europese vrouwennetwerk uit met Birgitte Thott (Denemarken), Marie Jars du Gournay (Frankrijk), Bathsua Makin (Engeland) en Dorothea Moore (Ierland).

Dat Anna Maria van Schurman in relatieve vergetelheid is gestorven, hangt samen met de wending in haar leven. Via haar broer komt ze in contact met Jean de Labadie, die succes had met zijn radicale kerkhervorming. De vroeger rkpriester was een gereformeerd predikant in Genève. Hij werd bekend als leider van de labadisten, die de eerste christelijke groep in Jeruzalem probeerden te imiteren.

Er schoof een wolk voor haar verstand, zeiden haar vroegere fans. Haar oude leermeester Voetius was woedend dat zijn enige vrouwelijke student, vriendin, geestverwant, de ster van Europa, een andere geestelijke leider dan hemzelf had gekozen. Hij klaagde binnenshuis dat De Labadie haar van hem had afgetroggeld.

De godgeleerde wereld reageerde zo fel, omdat men bang was dat zij, de beroemdste vrouw van Europa, als een lokvogel velen van de kerk naar de labadisten zou trekken. Dat gebeurde niet. In de commune van vierhonderd Labadisten stierf Anna Maria van Schurman in het Friese Wieuwerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden