Analyse

Westen dringt aan op Duits leiderschap in omgang met oorlog in Oekraïne – maar het komt met horten en stoten

Al maanden verzuchten wereldleiders dat Duitsland, economische grootmacht en wapenfabrikant, het voortouw moet nemen in Europese omgang met de Oekraïne-oorlog. Deze week liet Duitsland zien hoe het moet, en greep het rigoureus in de energiesector in. Maar als Duitse politici het woord Führungsrolle in de mond nemen, schrikt een smaldeel zich rot.

Remco Andersen
Een inwoner van Berlijn draagt houtblokken naar zijn appartement. Duitsland kampt met een steeds nijpender gastekort en met hoge energieprijzen.  Beeld Getty
Een inwoner van Berlijn draagt houtblokken naar zijn appartement. Duitsland kampt met een steeds nijpender gastekort en met hoge energieprijzen.Beeld Getty

De Duitse minister van Buitenlandse Zaken Annalena Baerbock was de nieuwste Duitse politicus die een tandje bijzette, in een interview met de Frankfurter Allgemeine deze maand. Een beslissing over de Leopard 2 main battle tank, een door Oekraïne vurig gewenst Duits wapensysteem dat de balans op het slagveld kan doen omslaan, moet door een internationale coalitie genomen worden. Maar, voegde zij toe: wat haar betreft komt die beslissing zo snel mogelijk. ‘De druk op de kanselier neemt toe’, kopte de ARD de dag erna op zijn website.

Eerder had de Duitse minister van Defensie Christine Lambrecht, overigens in navolging van SPD-voorzitter Lars Klingbeil deze zomer, al onomwonden het taboe beslecht waar Baerbock en Scholz nog omheen draaien: het was tijd dat Duitsland een militaire Führungsrolle in Europa ging spelen. Nauwelijks was ze uitgesproken, of elke Duitse opiniemaker leek woedend in de pen te klimmen.

Sinds het begin van de Oekraïne-oorlog worstelt Duitsland met de hoofdrol die het daarin onvermijdelijk moet spelen, als economische grootmacht, wapenfabrikant en importeur van Russisch gas voor west-Europa. Maar de laatste weken lijkt voortschrijdend inzicht zich voorzichtig meester te maken van de beleidsmakers in Berlijn, aangejaagd door Europese druk, Russische miscalculaties, en Duitse beleidsmakers van een minder terughoudende generatie.

De successen die Oekraïne op het slagveld heeft weten te behalen, deels dankzij westerse wapens, hebben verder bijgedragen aan ‘een opening in het denken van Duitse politici,’ zegt Rafael Loss van de European Council on Foreign Relations. ‘Sommige regeringsleden beginnen eerder uitgesloten zaken, zoals het leveren van tanks, opnieuw te overwegen.’

Tientallen miljarden

Maar het Duitse gewetensonderzoek duurt de Oekraïners te lang en levert tot nu toe vooral kritiek op. Beloofde wapens kwamen volgens Oekraïne vaak te laat, te weinig, of met onvoldoende munitie. Andrij Melnyk, de Oekraïense ambassadeur in Berlijn die zich sinds het begin van de oorlog een kwelgeest van de Duitse politiek heeft getoond, met almaar luidere en cynischer oproepen om meer te doen, tweette na Lambrechts uitspraak dat Duitsland vooral een ‘leiderschapsrol in twijfelen en uitstellen’ speelt.

Melnyk wordt binnenkort afgelost door een vermoedelijk constructievere collega. Want Oekraïne lijkt te beseffen: we hebben Duitsland in beweging gekregen, nu is het zaak te versnellen. Oekraïne, en de grote schare westerse landen die Duitsland maanden tot actie manen, hebben de wind in de zeilen gekregen door Russische misrekeningen. Bij elke nieuwe escalatie van de energie-oorlog lijkt Duitsland vastbeslotener te worden.

Deze maand greep de Duitse regering opnieuw rigoureus in om de Duitse olie- en gasvoorziening veilig te stellen. Vorige week stelde Berlijn de Duitse dochter van het Russische staatsoliebedrijf Rosneft onder curatele, en verwierf daarmee de controle over drie grote raffinaderijen in (gedeeltelijk) Russisch eigendom op Duitse bodem. Donderdag meldde weekblad Der Spiegel dat Berlijn op het punt staat ook de Duitse dochter van het Russische staatsgasbedrijf Gazprom te nationaliseren.

Eerder deze week besloot de regering dat al te doen met de gasimporteur Uniper. Dit bedrijf staat al maanden op omvallen, doordat Rusland de kraan almaar verder dichtdraait en Uniper daardoor steeds meer gas moet inkopen op de peperdure dagmarkt. Met de overname van Uniper kwam de totale Duitse staatssteun voor de energiesector op een reusachtige 40 miljard euro te staan. Daags nadat Europese Commissie-voorzitter Ursula van der Leyen lidstaten had opgeroepen om burgers te helpen en de energiezekerheid te beschermen, is dit een sterk Duits staaltje gidslandvertoon.

Hard power

De discussie over Duits leiderschap lijkt bijna voorbij te gaan aan het feit dat Duitsland al een leider ís. Scholz’ voorganger Merkel werd meer dan eens door haar bewonderaars uitgeroepen tot leider van de vrije wereld. Bij de zware onderhandelingen tijdens de eurocrisis, na Duitslands ruimhartige ‘wir schaffen das’-vluchtelingenpolitiek, als tegenhanger van de ondemocratische Donald Trump. Het was het soort soft power waarbij Duitsland zich prettig voelt.

Maar de Oekraïne-crisis stelt moeilijke vragen over het uitoefenen van hard power, en daar worden Duitse beleidsmakers nerveus van. Duitsland is ‘een land dat zo zwaar beschadigd is door een desastreuze ‘Führer’ dat het woord ‘leiderschap’ nooit meer op onschuldige wijze in het Duits vertaald kan worden’, schrijft de Duitse topdiplomaat Thomas Bagger in een essay uit 2019, over de Duitse worsteling met het uitoefenen van macht.

Het Duitse debat over de Leopard 2-tank, dat vermoedelijk de komende weken verder oplaaien, is dan ook eigenlijk een discussie over de rol die Duitsland in Europa wil voeren, betoogt de Süddeutsche Zeitung deze week. De krant vraagt zich daarbij af wat het land aan moet met de roep om Duits leiderschap.

‘Duits militair leiderschap op het continent waar eens de Wehrmacht en de SS hun misdaden pleegden, lijkt nu niet alleen voorstelbaar, maar zelfs gewenst. Maar elke keer als Polen of de Baltische Staten vragen om meer militaire betrokkenheid van Duitsland, dringt de vraag zich op: is dat een compliment aan een historisch gerehabiliteerd en democratisch Duitsland, of is de doorslaggevende factor vooral grenzeloze woede jegens Rusland?’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden