Werp de kunsten terug op markt en mecenas

De huidige 'opstand' tegen de kunsten is een reactie op de antiburgerlijkheid van het modernisme en de abstracte kunst.

De geplande bezuinigingen op kunst van het nieuwe kabinet hebben een schokgolf van consternatie teweeggebracht, inclusief brandbrieven, petities, demonstraties en geweeklaag dat Nederland spoedig zal veranderen in een schrale, suburbane culturele woestijn. Waarom snoeien met de botte bijl, terwijl kunst verbroedert, inspireert, bindt, verheft, en alles van waarde weerloos is?


De diepzinnige uiteenzettingen over het belang van kunst die daartegen her en der in stelling worden gebracht, vormen een begrijpelijke reactie op het wapengekletter waarmee de PVV verbaal ten strijde trekt tegen 'linkse hobby's' en 'tromboneclubjes' voor de 'grachtengordelelite'. Toch nemen die niet weg dat er inderdaad een gapende kloof bestaat tussen burger en kunst.


Die kloof heeft echter een inhoudelijke oorzaak in de kunst zelf. De huidige 'opstand' tegen de kunsten is een reactie op de uitgesproken antiburgerlijkheid van het modernisme en de abstracte kunst, de opstand van de kunstenaars, die decennialang de toon heeft gezet.


Deze dynamiek is voor het eerst beschreven door de Spaanse filosoof Ortega y Gasset in 1925. In zijn boek La deshumanización del Arte, oftewel de 'ontmenselijking van de kunst', betoogt hij dat de bedoeling achter moderne kunst is om het publiek te verdelen in een kleine minderheid die haar begrijpt, en de massa. Kunstenaars en elite voelden zich bedreigd door de massabewegingen van het begin van de 20ste eeuw, en wilden zich afzetten tegen de bombastische 19de-eeuwse romantiek. Dat deden zij door radicaal afscheid te nemen van bestaande westerse stijltradities, en van kunst een soort lichtzinnig, ironisch spelletje te maken, waarin vooral hun eigen, individuele ideeën werden uitgedrukt, maar geen culturele idealen.


Moderne kunst is niet alleen onpopulair, maar ook anti-populair, stelde Ortega y Gasset (die er overigens wel door was gefascineerd). Dat is de verklaring achter het tenenkrommende lawaai van een twaalftonale compositie van Arnold Schönberg, het autistische gedruppel van Jackson Pollock, of het als kunst gepresenteerde urinoir van Marcel Duchamp - een gebaar dat is ontaard in een wedloop van steeds smakelozer grappen die merkwaardig genoeg wel steeds serieuzer werden genomen.


Daarbij werd 'vernieuwing' het belangrijkste criterium voor de beoordeling van kunst, en de beschuldiging van kitsch de grootste nachtmerrie. Zo werd kunst iets antiburgerlijks.


Boven de subsidies van het Rijk, stelt de gemeente Amsterdam in het zogenaamde 'rode boekje' voor vier jaar de kunstsubsidies vast, ter waarde van ongeveer 1.000 euro per Amsterdams huishouden voor die periode. Dat is veel geld, die Amsterdammers in theorie ook zelf zouden kunnen uitgeven aan, bijvoorbeeld, een schilderijtje op de schouw.


De tragiek van de opkomst van kunstsubsidies is dat zij na de Tweede Wereldoorlog steeds zijn opgevoerd onder het motto van de voormalige Amsterdamse kunstwethouder Boekman, dat 'kunst en volk elkaar moeten vinden'; door de subsidies zouden de kunsten toegankelijker worden voor de massa.


Neveneffect was echter dat de kunstenaars zich nergens meer wat van aan hoefden te trekken, en zo, zeker na de jaren zestig, hun eigen, antiburgerlijke agenda's konden uitdragen. Een resultaat: de Actie Tomaat, waarmee in de jaren zestig het traditionele Nederlandse toneel belachelijk werd gemaakt. Maar daarmee werd de kloof juist vergroot. Bij Nederlandse kunstrecensenten was het decennialang not done om figuratieve schilderkunst te bespreken; alles moest abstract (gelukkig is daar de laatste jaren verandering in gekomen).


Een ander voorbeeld vormt het (nu gefuseerde) Fonds voor de Scheppende Toonkunst (FST), dat tot voor kort een klein groepje componisten van modernistische klassieke muziek subsidieerde voor bedragen van enkele honderden tot duizenden euro's per minuut afgeleverde muziek. Zo ontving één componist volgens de jaarverslagen van het fonds 88 duizend euro, voor 12 minuten muziek die hij in 2003 schreef. Terwijl een in het buitenland erkende componist als John Borstlap nooit een cent heeft ontvangen, omdat hij in 'gewone' klassieke stijl componeert.


Zoals Elsevier-journalist Rikki Simons in haar boek De gijzeling van de beeldende kunst heeft beschreven, heeft de overheid het modernisme grotendeels omhelsd, met rampzalige gevolgen voor de kunst. Bram de Swaan stelde in zijn essay Kwaliteit en Klasse (1985) al dat kunstspreiding slechts een alibi is om de voorkeur van de elite te beschermen. In dit geval is het wel een heel erg kleine elite.


Kunst is niet onbelangrijk. Niet zozeer omdat kunst emotie teweegbrengt en kan ontroeren of raken, zoals de gezamenlijke Kunstredactie van de Volkskrant (Linkse Hobby's, 15 oktober) betoogde (politiek, sport, wat brengt eigenlijk geen emoties teweeg?), maar omdat goede kunst ons herinnert aan schoonheid, menselijke waardigheid, hogere idealen.


De millennia oude westerse kunsttraditie is een vorm van emotionele kennis over de condition humaine. Op die manier vertalen de spirituele vruchten van de hogere kunsten zich door naar de hele samenleving. Maar die verheffende boodschap verdraagt zich slecht met antiburgerlijkheid en het individualistische iconoclasme dat nog altijd veel modernistische kunst kenmerkt.


Het kan wellicht geen kwaad het subsidie-infuus in ieder geval daarvoor af te bouwen, en kunsten terug te werpen op de markt en de mecenas, die als directe opdrachtgevers minder snel genoegen nemen met onbegrijpelijke dingen, of met kunst puur als opgestoken middelvinger naar de massa. Maar een echte oplossing voor de kloof tussen Schönberg en MTV moet komen uit de kunst zelf.


Diederik Boomsma


Diederik Boomsma is is duoraadslid voor het CDA in Amsterdam. Hij schreef een hoofdstuk over Ortega y Gasset in het boek Conservatieve Vooruitgang (uitgeverij Bert Bakker).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden