Werkte de beruchte 'vuurwerkbonus' in Wijk bij Duurstede?

'Je moet ervoor zorgen dat goed gedrag een automatisme wordt'

De jeugd uit Wijk bij Duurstede kreeg een geldbedrag als de vuurwerkschade dit jaar onder de 10 duizend euro zou blijven. Een onconventioneel vuurwerkbeleid, waar wethouder Hans Marchal lof én kritiek voor kreeg. Belonen in plaats van straffen, werkte dat?

Hangjongeren in Wijk Bij Duurstede. Omdat de vuurwerkschade maar 2.560 euro bedraagt, mag de Wijkse jeugd 8.440 euro uitgeven aan jongerenvoorzieningen. Foto Freek van den Bergh/de Volkskrant

'Het is niet vanwege het geld dat er niks is gesloopt, want we mogen het bedrag niet in onze eigen zak steken', zegt Daan (17). Met vijftien andere jongeren staat hij op een regenachtige woensdagavond op hun vaste plek voor Chinees restaurant Chiu's Garden, in winkelcentrum De Horden in Wijk bij Duurstede. Ze praten over de 'vuurwerkbonus' die de lokale jeugd krijgt nu het met Oud en Nieuw rustig is gebleven. 'Tijdens de eerste gesprekken over vuurwerkschade wisten we niet eens dat we een beloning zouden krijgen', vult Tom (19) aan. Toen ze hoorden dat er geld te verdienen viel, gingen de jongeren volgens Mike (20) helemaal uit hun plaat. 'Mensen zeggen: je beloont vandalisme. Maar ze weten niet wat er achter zit. Wij zijn al zo lang bezig een plek te maken voor de jeugd. Nu gaan we deze kans grijpen om dingen te veranderen.'

Wijk bij Duurstede, een 'dorp met stadsrechten' op de grens van Utrecht en Gelderland, verwierf landelijke bekendheid vanwege het onconventionele vuurwerkbeleid van de gemeente. Wethouder Hans Marchal beloofde een geldbedrag aan de Wijkse jeugd als de vuurwerkschade dit jaar onder de 10 duizend euro zou blijven. Het bedrag is bestemd voor jongerenvoorzieningen. Hij kreeg lof, maar ook kritiek. De vuurwerkbonus zou volgens de landelijke en lokale VVD 'te gek voor woorden' en 'de omgekeerde wereld' zijn.

Een deel van de groep jongeren in het winkelcentrum blies vorig jaar tijdens Oud en Nieuw een koelkast op, erkennen ze. Schutting stuk, buurman chagrijnig. Een ander groepje stond op een schoolplein. Er ging een fles kapot, iemand trapte een raam in, een ander blies een hek op, er sneuvelden meer ramen. Dit jaar was alles anders. Met de vuurwerkbonus in het vooruitzicht hielden ze zich gedeisd.

Niet verwonderlijk, zeggen de kenners. Belonen werkt meestal beter dan straffen. 'Dat heeft ermee te maken dat een beloning een hint geeft van waar het gedrag naartoe moet, terwijl een straf alleen maar zegt hoe het niet moet', legt Bernhard Hommel, hoogleraar algemene psychologie aan de Universiteit Leiden uit. Een beloning zorgt ook voor een dopamineboost in de hersenen, wat weer reden geeft om het beloonde gedrag vaker in dezelfde situatie te vertonen.

13.000 euro schade

Vorig jaar bedroeg de vuurwerkschade in Wijk bij Duurstede 13.000 euro. Dat kwam mede door brandschade aan een duur kunstgrasveld. Dit jaar sneuvelden er voor slechts 2.560 euro aan verkeersborden en prullenbakken. De jongeren mogen het verschil met het schadeplafond van 10.000 euro plus een bonus van 1.000 euro besteden aan jongerenactiviteiten: 8.440 in totaal dus.

Morele component

'Maar het is wel zo dat een straf meer een morele component in zich draagt', nuanceert Laetitia Mulder van de Rijksuniversiteit Groningen, gespecialiseerd in belonen en straffen. Want waar een beloning nogal vrijblijvend kan overkomen, communiceert een straf het belang van bepaald gedrag. 'Het lijkt me effectiever om jongeren die wat vernielen te betrekken bij het repareren van de schade. Dan kunnen ze zelf ervaren hoe moeilijk het is om iets te repareren.'

De Wijkse jongeren, pakje shag in de ene hand, flesje energydrink in de andere, vertellen tussen hun scooters in dat ze door de bonus over het onderwerp vuurwerkschade zijn gaan nadenken. 'Eerst had ik daar geen besef van', zegt Tom. 'We experimenteerden, legden ergens vuurwerk neer en dan: boem, raam eruit.' Ze waren met z'n allen, hadden wat gedronken. 'Toen was het grappig, maar als je erover nadenkt is het helemaal niet grappig.'

De jongeren hebben geadviseerd een deel van het geld te steken in het opknappen van de skatebaan in de buurt van het winkelcentrum. Zelf skaten ze nooit. Daan: 'De volgende generatie moet ook profiteren van het geld. Wij denken aan de toekomst.' Zo hopen ze de hangplek te creëren die ze zelf nooit hebben gehad.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

De jongeren hebben geadviseerd een deel van het geld te steken in het opknappen van de skatebaan in de buurt van het winkelcentrum. Zelf skaten ze nooit. Foto Freek van den Bergh/de Volkskrant

'Pubers leren niks van straf', zegt opvoedkundige Marina van der Wal. 'Ze leren van ervaringen en weten nu dat het positieve gevolgen heeft als ze zich koest houden tijdens Oud en Nieuw.' Door de jongeren mee te laten beslissen, maakt de gemeente ze volgens haar medeverantwoordelijk en dat is ook een beloning. Maar voor een langdurige gedragsverandering moet de gemeente het gedrag niet alleen tijdens Oud en Nieuw positief beïnvloeden. 'Het heeft pas effect als het onderdeel wordt van het langetermijnbeleid.'

Het is bovendien van belang dat de groepsnorm verandert. 'Het moet niet meer stoer zijn om iets te vernielen', zegt Mulder. Die verandering merkt jongerenwerker Eno Middelham, die al zeven jaar met de Wijkse jongeren werkt, al. 'Eerst gaf katjelam de boel slopen status. Nu is dat niet meer tof.'

Ook ziet hij dat de jongeren elkaar aanspreken op hun gedrag. Tijdens de afgelopen jaarwisseling hadden ze een vuurtje gestookt in een ton op de parkeerplaats voor het winkelcentrum. De sfeer was gemoedelijk, totdat een ander groepje plotseling de ruit bij het Chinese restaurant intrapte en hard wegrende. 'Toen ze terugkwamen, hebben we ze erop aangesproken', vertelt Tom.

'Hoe minder lof van vriendjes ze krijgen, hoe actiever hun inzichten in de negatieve gevolgen en hoe meer directe beloning, hoe beter het resultaat', zegt hoogleraar Hommel. 'Het gaat om de combinatie van factoren.' Dat erkent ook Mulder. 'Je moet ervoor zorgen dat het gedrag een automatisme wordt. Het duurt wel een aantal jaar voor het zover is.' Eén keer een bonus is niet genoeg.

Wethouder Marchal heeft al bekendgemaakt door te gaan met zijn experiment. Hij verlaagt het schadeplafond wel naar 7.500 euro. En als de jongeren geen geld zouden krijgen? 'Dan slopen we de hele stad!' grapt er een. 'Wij zullen sowieso niks meer doen', zegt Tom serieus. 'Je wordt ouder en wijzer. Maar wat de rest doet...'


Vuurwerkbonus voor jongeren in Wijk bij Duurstede

'Te gek voor woorden', 'de omgekeerde wereld' - de VVD is het niet eens met de 'vuurwerkbonus' voor jongeren in Wijk bij Duurstede.

Maar de plaatselijke wethouder is dik tevreden. Belonen werkt beter dan straffen, zegt hij. 'De jongeren hebben het goed gedaan. We hadden al goed contact met ze en daar hebben we nu van geprofiteerd.'