REPORTAGE

Werklozen moeten we niet straffen, maar stimuleren

Werklozen schieten in een kramp door alle controles in de bijstand, zeggen gemeenten. In Eindhoven gaat het roer om: niet straffen maar stimuleren.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

'Een stimulerende bijstandsregeling', zo heet het initiatiefvoorstel van GroenLinks, D66 en BBL dat vorige week door de gemeenteraad van Eindhoven werd aangenomen - alleen VVD en Leefbaar stemden tegen. Niet straffen en sanctioneren, maar stimuleren en kansen creëren staan centraal. Weg met de verplichtende toon, leve de positieve insteek. 'We geloven heilig dat het positief begeleiden en stimuleren van bijstandsgerechtigden beter helpt om hun participatie in de samenleving te verhogen dan de repressieve manier waarop dat nu gebeurt', zegt gemeenteraadslid Saskia Lammers. 'We geloven in het goede van de mens.'

Saskia Lammers, raadslid GroenLinks Eindhoven. 'Positief begeleiden helpt meer dan repressie'. Beeld Mark Frerker

Streng

Bijstandsontvangers zijn wettelijk verplicht om zoveel keer per maand te solliciteren, mee te doen aan reïntegratieprogramma's, vrijwilligerswerk te verrichten, cursussen te volgen en allerlei gesprekken aan te gaan. De gemeente dient streng te controleren of ze aan alle voorwaarden voldoen. Als ze dat niet doen, wordt hun uitkering gekort. En als ze een klein baantje hebben gevonden, mogen ze niet meer dan 196 euro per maand bijverdienen - alles daarboven wordt ingehouden op de uitkering.

En dat is nog maar een deel van alle voorwaarden, regeltjes en registratieplichten waaraan een uitkeringstrekker moet voldoen. 'Het is soms om gek van te worden', vindt Lammers. 'Wij krijgen voortdurend signalen dat bijstandsgerechtigden vooral een groot gebrek aan vertrouwen en stress ervaren. Door de complexiteit van regels, de afhankelijkheidsrelatie, de controles en sancties schieten ze in een kramp.'

Gemeenten willen bijstand versoepelen

'Steeds meer gemeenten willen experimenteren met soepeler regels voor bijstandsgerechtigden. Dat zou effectiever zijn om hen weer aan het werk te krijgen. De sollicitatieplicht, de tegenprestaties en het verplicht volgen van een reïntegratietraject komen te vervallen. In de Participatiewet, die sinds dit jaar van kracht is, zijn deze verplichtingen juist vastgelegd. Lees hier het nieuwsverhaal.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Experiment

Ze schrijven verplichte sollicitatiebrieven naar werkgevers die nauwelijks passend zijn voor de opengestelde vacatures. 'Er zijn 1.500 tot 3.000 vacatures in Eindhoven en zo'n 7.000 bijstandsgerechtigden', aldus Lammers. 'Dus wat doen we die mensen allemaal aan?'

Het experiment met een 'stimulerende bijstand' moet daarin verandering brengen. Het is de bedoeling om in één wijk gedurende twee jaar alle bijstandsgerechtigden vrij te stellen van alle wettelijke plichten. Ze krijgen hun bijstandsuitkering zonder voorwaarden en hoeven niet bang te zijn voor sancties. Ook mogen ze meer bijverdienen dan wettelijk is toegestaan, zonder dat hun uitkering wordt gekort.

In deze periode worden de uitkeringsgerechtigden begeleid door medewerkers van welzijnsorganisatie WijEindhoven. 'Ze gaan in samenspraak op zoek naar een baan, vrijwilligerswerk of onderwijs', aldus Lammers. 'Het gaat om vertrouwen geven en positief stimuleren in plaats van het argwanend volgen van de burger.'

Tegenprestatie

Sinds begin dit jaar is de Participatiewet van kracht, waarvan de bijstand onderdeel is. Gemeenten hebben de vrijheid eigen accenten aan te brengen. Bijstandsgerechtigden moeten aan allerlei 'arbeidsverplichtingen' voldoen, zoals aangeboden werk aanvaarden, op verzoek inschrijven bij een uitzendbureau, bereid zijn maximaal drie uur per dag te reizen of zelfs te verhuizen voor werk, cursussen volgen of passende kleding dragen voor een nieuwe baan. Wordt niet voldaan aan die plichten, dan moet de gemeente de uitkering korten. Gemeenten kunnen bijstandsgerechtigden ook om een tegenprestatie vragen, zoals onbetaald 'maatschappelijk nuttig' werk.

Maatwerk

Het college van Eindhoven moet binnen een halfjaar met een concreet voorstel komen, waarbij ook bekend zal worden in welke wijk het experiment zal plaatsvinden. 'Als alle bijstandsgerechtigden in één wijk meedoen - jong en oud, autochtoon en allochtoon, man en vrouw - kunnen we goed zien welke aanpak bij welke mensen het beste werkt. Het gaat om maatwerk', aldus het raadslid.

Daarnaast kan ook bekeken worden wat de nieuwe aanpak doet met de wijk: wordt de sociale cohesie erdoor bevorderd? Gaan de mensen zich actiever inzetten voor de wijk, bijvoorbeeld in verenigingen of via vrijwilligersorganisaties? Een hele wijk als 'leertuin' en de samenwerking met medewerkers van WijEindhoven maken het Eindhovense experiment volgens Lammers 'uniek'. Zo heeft elke gemeente die wil experimenteren met de bijstand, zijn eigen accenten. In Groningen kunnen mensen zelf de vorm van bijstand kiezen: een basispakket plus aanvullend pakket, net zoals dat bij zorgverzekeringen is. Utrecht zet vooral in op de extra mogelijkheid om geld te verdienen: welke prikkels werken wel en welke niet? Tilburg wil stoppen met het controleren van mensen in de bijstand: in het 'vertrouwensexperiment' worden bijstandsontvangers bevrijd van alle dwang- en controlemiddelen om te kijken wat ze dan zelf gaan doen om werk en inkomen te vergaren. Veel experimenten worden begeleid en onderzocht door universiteiten.

Beeld Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Klijnsma

Alle lokale initiatieven moeten nog worden goedgekeurd door staatssecretaris Jetta Klijnsma (PvdA, Sociale Zaken). Volgens de Eindhovense econometrist en 'ondernemend idealist' Sjir Hoeijmakers hebben bijna twintig gemeenten serieuze plannen voor een andere bijstand. Hij helpt partijen bij het opstellen van de plannen (zoals in Eindhoven) en treedt ook op als intermediair tussen gemeenten. Hij is mede-initiator van een netwerkbijeenkomst over het onderwerp volgende week vrijdag in Utrecht.

'De lokale experimenten komen uit verschillende politieke richtingen, van GroenLinks tot D66 en CDA', aldus Hoeijmakers. 'In sommige plaatsen krijgen ze zelfs de zegen van de VVD. Dat geeft aan dat de behoefte om te experimenteren met nieuwe vormen van sociale zekerheid breed leeft. Door samenwerking tussen gemeenten moet worden voorkomen dat iedereen het wiel opnieuw uitvindt.'

Beeld de Volkskrant

Opstapje

De gemeentelijke experimenten worden door sommigen beschouwd als een eerste opstapje naar een basisinkomen. Over dat basisinkomen voor iedereen, ook wel 'gratis geld' genoemd, woeden de laatste tijd heftige discussies tussen voor- en tegenstanders. Volgens Hoeijmakers, die via crowdfunding een basisinkomen voor zichzelf voor twee jaar heeft verworven, moet het één niet met het ander worden verward. 'Dit zijn geen experimenten met een basisinkomen, maar ze maken wel gebruik van belangrijke aspecten van dat idee', zegt hij.

Secretaris Else Roetering van de Landelijke Cliëntenraad, belangenorganisatie voor uitkeringsgerechtigden, kan alleen maar boos worden als mensen die vergelijking maken: 'Het is een treurige karikatuur als je beweert dat mensen gratis geld krijgen. Niemand zit voor zijn lol in de bijstand en de uitkeringen zijn niet echt hoog.'

Mensonterende toestanden

Ze is sterk voorstander van bijstandsuitkeringen met een zwakker regime. 'Soms zie je mensonterende toestanden, zoals in Rotterdam. Daar moeten werkloze docenten als tegenprestatie papier prikken op straat', aldus Roetering. Door de experimenten zullen grote verschillen ontstaan tussen gemeenten met een streng en mild bijstandsregime.'In Rotterdam blijft het helaas heel erg streng en echt helpen doet het niet, want je ziet het niet terug in de uitstroom.'

Ook GroenLinks-raadslid Lammers ziet het experimenteren met een soepeler bijstandsregeling niet direct als een pleidooi voor een basisinkomen. 'Dat is een andere, interessante discussie die we met elkaar kunnen voeren', zegt ze. 'Maar ik weet niet of ik wel of niet voor een basisinkomen ben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden