'Werken als 'n paard? Ik ben geen beest!'

Met mensen werken uit uiteenlopende culturen kan tot aardig wat misverstanden leiden. De training 'Culturele diversiteit op de werkvloer' kweekt inzicht en begrip....

Productiemedewerker Ali heeft heel goed gepresteerd. Zijn baas zet hem ten overstaan van het hele team in het zonnetje: hij wordt gecomplimenteerd als het beste paard van stal. Ali wordt razend. 'Ik ben geen beest', roept hij. Zijn baas probeert de boel te sussen en neemt hem even apart om de zaak uit te praten. Ook dat valt niet goed.

Ali is in zijn beleving voor de hele groep voor gek gezet, dat moet dan ook voor de hele groep worden rechtgezet. Vanaf dat moment zegt zijn baas iedere keer als hij een spreekwoord gebruikt dat het een spreekwoord is en legt hij de betekenis uit.

Het is één van de voorvallen waar de cursisten van Monique Smit tegenaan lopen. Smit is trainer en adviseur van Tempo-Team Accent, dat zich op bemiddeling van allochtonen en advies over diversiteit richt.

Ze geeft vijf productieteamleiders de training Culturele diversiteit op de werkvloer. Ieder geeft leiding aan dertig tot tachtig werknemers, merendeels van allochtone afkomst. Ze hebben met tientallen culturen te maken.

Ze werken prima samen met al die uiteenlopende culturen, zeggen ze stuk voor stuk. 'Ik behandel iedereen zoals ik zelf ook behandeld wil worden', verwoordt Jack de teneur. 'Dat wordt alleen niet altijd zo ervaren', zegt trainer Smit later. Soms veroorzaken die diverse culturen problemen. Ik begrijp hun wel, maar begrijpen zij mij', zegt Chris.

'Ze zeggen snel ja. Ze willen niet toegeven dat ze het niet snappen. Ik heb liever een open en eerlijke relatie met ze.' Martin loopt tegen hetzelfde aan. Paula wil beter snappen waarom ze bepaalde dingen wel of juist niet doen en Gijs wil checken of zijn manier van met allochtonen omgaan klopt.

Het gaat vandaag over cultuur en taal. Later, in een tweede sessie, komen beeldvorming en de islam aan bod. 'Het gaat erom dat je je ervan bewust wordt dat factoren als cultuur en taal invloed hebben op hoe je met de ander communiceert', zegt Smit.

Dan volgt de theorie over cultuurverschillen en verbale en non-verbale taal. Paula krijgt er de kriebels van. 'Ik zit nooit zo lang stil', bekent ze. Maar interessant vindt ze het wel. 'Je begrijpt meer.'

Bijvoorbeeld over het verschil tussen onze individualistische cultuur en de collectivistische, waar de groep voorgaat. En van waaruit 80 procent van de culturen handelt.

Trainer Smit: 'Bij ons leidt een misstap tot schuldgevoel en verlies van zelfrespect. In een groepscultuur treedt schaamte op zodra bekend wordt dat je een misstap hebt begaan - dan maak je de groep te schande. En op de vraag 'Wat vind jij ervan?' krijg je vaak geen antwoord omdat ze onzeker zijn wat de groep ervan vindt.'

Culturen verschillen ook in hoe ze met macht omgaan, legt Smit uit. In Nederland behandelt men elkaar al snel als gelijken en wordt initiatief nemen gewaardeerd. In culturen met grote machtsverschillen wordt eigen initiatief gezien als het ondermijnen van het gezag van je baas.

'Dat kan hier worden uitgelegd als lui en initiatiefloos. Komt er in een werkoverleg geen reactie op bijvoorbeeld de planning, maar spreken ze je er na afloop wel op aan, dan kan dat daar aan liggen. Onder vier ogen kun jij als leidinggevende minder afgaan. Probeer je medewerkers duidelijk te maken dat jij het toch prettig vindt dat ze dat tijdens het werkoverleg iets zeggen.'

Ook de taal kan verwarring oproepen, bleek al uit het voorbeeld van Ali. 'Feestvarken is bij veel moslims ook niet op z'n plaats', weet Smit. 'En wat uitdrukkingen als ''mijn deur staat altijd open'' en ''dat kun je niet maken'' betekenen, moet je ook leren.'

Non-verbale communicatie - 80 procent van alle communicatie - leidt ook nogal eens tot misverstanden. Smit: 'Ja is ja en nee is nee bij ons. Mensen uit andere culturen zijn meestal lang niet zo direct als Nederlanders. Bij hen geven allerlei signalen eromheen vaak aan wat ze echt zeggen. Wij zijn ook gewend elkaar aan te kijken. In veel culturen is dat niet gepast. Wij associëren dat met desinteresse, of verveling.'

Waar het om gaat, zegt Smit, is dat je actie onderneemt als iemand je een onbestemd gevoel geeft. 'Check of het klopt wat je denkt te zien aan iemands gedrag. Zeg wat je wenselijk vindt en geef mensen de tijd en ruimte om dat te gaan doen.'

Smit deelt een Spaanse tekst uit. Daar blijkt, zonder dat iemand Spaans kan, nog heel wat uit op te maken. Dat het een brief is, van wie aan wie en, doordat een paar woorden vaag bekend zijn, globaal waar het over gaat. Maar de finesses zijn een stuk lastiger. Jack is een inzicht rijker: 'Ik zeg weleens tegen mijn mensen: je hebt die brief toch gehad? Kun je niet lezen? Door deze oefening zie je dat mensen niet altijd snappen wat je schrijft.'

Verder met een aantal 'oefeningen'. Acteur Amar loopt als treinconducteur tussen de stoelen door en ratelt in monotoon Arabisch een verhaal af. Niemand kan er een touw aan vastknopen. Tot hij gebaren, intonatie en korte zinnen gebruikt, en steeds checkt of men het heeft begrepen.

In een rollenspel speelt Gijs een gesprek met een Somaliër na. Omdat de Somaliër uit een belangrijke familie komt, neemt hij de leiding over zijn landgenoten en voert niet de taken uit waarvoor hij is aangenomen. Gijs maakt goed duidelijk wat hij wil en hoe het er op de werkvloer aan toegaat. Hij had alleen meer voordeel uit de situatie kunnen halen, vindt trainer Smit: afspreken dat hij de Somaliër inzet als hij 'zijn' groep wil aanspreken.

Tijdens een cultuurspel ervaren de teamleiders hoe het is om in een onbekende cultuur terecht te komen. Paula, Jack en Chris moeten uitzoeken hoe je kunt overkomen bij een groep die je niet kent. 'Ik snap er geen bal van', zegt Jack met een ongelukkig gezicht. Contact maken lukt in eerste instantie niet en allerlei omgangsvormen blijven grotendeels een raadsel. Onderling zijn de groepen wel heel sociaal en vriendelijk. 'Hoe was het om bij een cultuur op bezoek te gaan waarvan je niks begrijpt?' vraagt Smit na afloop. 'Irritant', zegt Chris. 'Ik voelde meteen een muur', weet Paula.

Chris benadrukt na een dag confrontatie met andere gebruiken, denkwijzen en interpretaties dat je vreselijk moet opletten hoe je mensen benadert. 'Maar doe het niet te krampachtig', waarschuwt Smit. 'En durf de discussie aan te gaan. Blijf nieuwsgierig, blijf onderzoeken.'

De teamleiders hebben het gevoel dat ze zich door de training beter kunnen inleven in mensen uit andere culturen. Gijs: 'Het is leuk dat je in situaties bent gebracht dat je zelf de vreemde bent. Zo begrijp je weer eens hoe dat is.' Jack: 'Sommige van mijn mensen zijn heel volgzaam. Dan denk ik: nemen ze me nou in de maling of niet? Je kunt nu dingen beter plaatsen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden