PROFIEL

Werk van Alexijevitsj monument voor Russisch humanisme

De Nobelprijs voor de literatuur die is toegekend aan Svetlana Alexijevitsj is de eerste voor Wit-Rusland, maar de zesde voor het Russische taalgebied. De prijs is de erkenning voor haar pogingen om de Sovjet-ervaring in zijn volledigheid een weerslag te geven in documentaire literatuur.

Svetlana Alexijevitsj. Beeld AFP

Die opgave, onbarmhartig ambitieus, resulteerde in een serie boeken die zij schaarde onder de gemeenschappelijke titel: 'Stemmen uit Utopia'. Het eerste boek uit die reeks, 'Het onvrouwelijke gezicht van de oorlog', uitgekomen in 1983, vertelde de oorlogservaringen van vrouwen in de tweede wereldoorlog.

Alexijevitjs, van huis uit journalist, interviewde daarvoor talloze vrouwen, en verzamelde grote hoeveelheden ander documentair materiaal met oorlogservaringen van vrouwen. Die werden vervolgens in een eigen ritme, vrijwel zonder enig commentaar, als een collage gemonteerd. Ze liet daarbij niet alleen slachtoffers, maar ook toeschouwers, daders, en bestuurders aan het woord. Dat leverde een intense werkelijkheidservaring op, die nodig was om te kunnen wedijveren met de officiële geschiedschrijving, die altijd gedrenkt was in ideologie.

In de Sovjetwerkelijkheid moest het trauma van de Tweede Wereldoorlog worden verwerkt door het optuigen van een overwinningsmythe, waarin voor het lijden van niet-soldaten weinig tot geen plaats was. Dit boek, waarin een verborgen geschiedenis werd blootgelegd door een collage van stemmen op te roepen, werd in zekere zin het model voor al haar volgende publicaties.

In boeken over de oorlog in Afghanistan, de nucleaire ramp in Tsjernobyl, en oorlogsherinneringen van kinderen, werd steeds dit procedé gehanteerd. Haar laatste boek, Het Einde van de Rode Mens, wordt vaak als het hoogtepunt van deze reeks beschouwt. Juist omdat Alexijevitsj niet analyseerde, en de verschillende acteurs in de verschillende drama's schijnbaar ongestoord aan het woord liet, ontstonden de indrukwekkende 'polyphone geschriften' waarnaar de Zweedse academie in haar toekenning refereerde.

Boeken van Svetlana Alexijevitsj. Beeld AFP

Verandering

Alexijevitsj staat in een traditie van schrijvers in het Russische taalgebeid die de beschrijving van de reële, herkenbare werkelijkheid gebruikten om bewustzijn te kweken voor de geschiedenis en de actualiteit, om stem te geven aan de stemlozen, met als doel die werkelijkheid uiteindelijk te kunnen veranderen.

Die traditie, begonnen bij een journalist uit de tijd van Poesjkin, Vissarion Belinsky, was de voedingsbodem voor het Russische realisme van Dostojevski, Toergenjev en Tolstoj. Dat literaire engagement werd voortgezet in de Sovjet-Unie, door schrijvers die niet alleen de werkelijkheid probeerden te beschrijven, maar daarvoor vooral gebruik maakten van documentair materiaal. Dat geldt voor Vasili Grossman, net als Alexijevitsj een journalist, maar ook voor Varlam Sjalamov, wiens verhalen uit Kolyma de ongekuiste, concrete verhalen van overlevenden van Stalins Goelag verslaan. Alexander Solzjenitsyn, die net als zij een nobelprijs ontving voor zijn werk, combineerde journalistiek en historisch onderzoek in zijn boeken.

The Voices from Chernobyl van Svetlana Aleksijevitsj. Beeld EPA

Russisch humanisme

Maar al deze schrijvers bleven in zeker opzicht vasthouden aan de structuur van fictie, aan de logica van het verhaal. Maar Alexijevitsj laat die resten verhaalstructuur helemaal varen. Bij haar zijn het alleen nog maar de stemmen die spreken, diep, intens, kraakhelder, in al hun verscheidenheid. De stemmen uit Utopia.

Daarom is het werk van Alexijevitsj, ondanks de gruwelen van het leven in de Sovjet-Unie die het beschrijft, ook een monument voor de traditie van het Russisch humanisme, dat een voorbeeld is van onverzettelijke menselijkheid, die standhoudt te midden van cynisme, onverschilligheid, en het naakte kwaad.

Van Svetlana Alexijevitsj (ook vaak gespeld als Aleksijevitsj) zijn in het Nederlands drie vertalingen verschenen. Wij houden van Tsjernobyl : een kroniek van de toekomst. Mets & Schilt, 2006. In de ban van de dood. Pegasus, 1995. Het einde van de Rode Mens. Bezige Bij, 2015 Alleen dat laatste boek is nog in druk.

Svetlana Alexijevitsj. Beeld AFP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden